«محمدرضا میرزاآقایان» در گفتوگو با «شرق»:
هرسال بر کودکان نیازمند جراحی قلب افزوده میشود
زینب همتی
جراحی قلب کودکان ازجمله رشتههای حساس، پراسترس و کمدرآمد است. باید عاشق باشی تا هشتساعت بایستی و قلب نوزادی را عمل کنی و حیات دوباره به او ببخشی؛ نوزادانی که پس از عمل جراحی، زبانی برای تشکر ندارند و بهبودی او و نگاه رضایتمندانه والدین به فرزند، بالاترین دستمزد برای پزشک جراح است. وقتی کودکی را چندماه بعد، پس از عمل، برای معاینه نزد جراح میآورند، بهدلیل رشد سریع در این دوران، حتی چهرهاش برای جراح قابلتشخیص نیست و پزشک او را از روی چهره والدینش میشناسد. نوزاد رنجور دیروز، اکنون کودکی سالم و تندرست است، که این امر مرهون زحمات پزشک جراح و تیم همراه اوست. برپایی «سومینکنگره مشترک قلبوعروق ایران» که 12 تا 15 اسفند امسال در دانشگاه شهیدبهشتی تهران برگزار شد، فرصتی را فراهم آورد تا با دکتر «محمدرضا میرزاآقایان»، فوقتخصص جراحی قلب، جراح قلب کودکان، استادیار دانشگاه تهران و دبیر اجرایی این کنگره به گفتوگو بنشینیم که این گفتوگو در ادامه میآید.
شایعترین بیماری قلبی نوزادان چیست؟ آیا تمام آنها از بدو تولد نیازمند عمل جراحی هستند؟ بیماریهای سرشتی قلب کودکان (CHD) که بهغلط به آن بیماریهای مادرزادی اطلاق میشود، شایعترین ناهنجاری سرشتی در نوزادان هستند. در پاسخ به سوال دوم باید بگویم که حداقل 25درصد این نوزادان در سال اول زندگی به جراحی یا اقدامهای مداخلهگرایانه فوری نیاز دارند و بقیه آنها در سالهای بعدی نیازمند درمان جراحی و طبی هستند. چند نوزاد مبتلا به بیماریهای قلبی سالانه در کشور متولد میشوند و چه تعداد از آنها نیازمند جراحی فوری هستند؟ سالانه بیش از 14هزارکودک مبتلابه بیماریهای قلبی در کشور متولد میشوند که از این تعداد سه تا چهارهزارنفر از آنها در همان سال اول بعد از تولد نیازمند اعمال جراحی قلب هستند، این درحالی است که بهدلیل کمبود متخصص این رشته، کمبود مراکز درمانی و تختهای آیسییوی تخصصی برای قلب کودکان، سالانه حداکثر تنها امکان عمل جراحی دوهزارو500 تا سههزار کودک در کشور وجود دارد و بقیه در لیست انتظار عملهای جراحی قرار میگیرند. سرنوشت کودکانی که در لیست انتظار قرار دارند، چه میشود؟ با امکانات موجود از میان چهارهزار نوزاد متولدشده که فورا نیازمند جراحی قلب هستند در خوشبینانهترین حالت، سالانه حداکثر تنها برای هزارو500 شیرخوار فرصت رسیدگی بهموقع وجود دارد. بهعبارتدیگر، هرسال بر تعداد کودکان نیازمند جراحی قلب افزوده و تعداد زیادی هم از دست رفته یا غیرقابلجراحی میشوند که این امر بار روانی بسیاری بر والدینی که کودک آنها در لیست انتظار جراحی قرار دارد، وارد میکند. درواقع بهدلیل کمبود امکانات درمانی برای جراحی قلب کودکان در بسیاری از مواقع، کودکان مبتلابه این نواقص سرشتی، بهمدت طولانی در لیست انتظاری قرار میگیرند که هرساله بر آن نیز افزوده میشود. در آمار فوق، فقط به بیماریهای قلبی سرشتی اشاره داشتید، بفرمایید تکلیف کودکانی که بهطور اکتسابی به بیماریهای قلبی دچار میشوند و نیازمند عمل جراحی هستند، چه میشود؟ به نکته خوبی اشاره کردید. بعضی از کودکان هم ممکن است بهدلیل عفونتها، ایجاد تومور، مشکلات دریچه و... به بیماری قلبی اکتسابی مبتلا و نیازمند عملهای جراحی شوند که وجود این کودکان نیز بر تعداد کودکان نیازمند عمل جراحی میافزاید. نحوه اولویتگذاری برای جراحی قلب نوزادان و کودکان چگونه است؟ اولویتگذاری نوزادان و کودکان برمبنای وخامت وضعیت بالینی آنان صورت میگیرد. ما بیشتر درگیر بیماران حاد و بهاصطلاح پرسروصدا هستیم. نوزادانی که زیر دستگاه تنفس قرار دارند، به تب و عفونت دچارند و پس از عمل نیازمند مراقبتهای بعدی هستند تا به عفونت دچار نشوند. این درحالی است که روزبهروز بر تعداد بیماران در فهرست بیماران قلبی بیصدا، ولی خطرناک افزوده میشود. با توجه به محدودیت امکانات عملهای جراحی، آیا ممکن است نوزادانی که شانس عمل جراحی پایینی دارند، جزو اولویتهای اول درمانی قرار نگیرند؟ بله. در مواقعی ناگزیر به حذف بیمارانی هستیم که پیشبینی بهبود آنان پس از عملهای جراحی کمتر از پنج تا 10درصد است. این بیماران حتی درصورت عمل جراحی هم نهتنها قادر به انجام ورزش و فعالیتهای سنگین نیستند، بلکه زندگیشان از کیفیت مطلوبی هم برخوردار نخواهد بود و اغلب عمر کوتاهی هم دارند. درعوض، اکثر بیماران قلبی دوبطنی پس از عمل مانند افراد عادی به زندگی بازمیگردند. ازآنجاکه عمل جراحی قلب نوزادان بسیار هزینهبر است، اکثر خانوادهها از عهده پرداخت آن برنمیآیند، هرچند در طرح تحول نظام سلامت، دولت هزینههای مربوط به جراحی این کودکان را پرداخت میکند، اما باتوجه به محدودیت منابع مالی دولت، باید اولویت با نوزادان و کودکانی باشد که شانس بیشتری برای بهبود دارند. با توجه به پیشرفتهای رشته جراحی کودکان، چنددرصد از عملهای جراحی امروزه موفقیتآمیز است؟ این مساله بستهبه نوع بیماری، متفاوت است. درواقع نوع بیماری در بهبود مریض، بسیار موثر است. بیش از 80درصد کودکانی که صرفا مشکل قلبی دارند با عملهای جراحی بهبود مییابند. بهخصوص سوراخ بطن و دهلیز اگر بهموقع عمل شود، نتیجه رضایتبخش است. در 20درصد موارد هم نمیتوان برای بیماران کار زیادی کرد. این گروه معمولا بهجز مشکلات قلبی، در سایر اندامها نیز دچار اشکال هستند. برای مثال یککلیه دارند یا به مشکلات گوارشی یا ضعف سیستمایمنی بدن مبتلا هستند. درمجموع باید گفت، خوشبختانه امروزه توانایی تشخیص بیماریهای قلبی کودکان نسبتبه گذشته بیشتر شده و دراینزمینه وضعیت قابل قبولی داریم، اما امکانات درمانی همزمان با امکانات تشخیصی توسعه نیافتهاند. چندمرکز جراحی قلب کودک در کشور داریم؟ آیا این تعداد باتوجه به جمعیت کشور کافی است؟ در تهران سهمرکز و در شیراز، تبریز و اصفهان سهمرکز جراحی قلب کودک (درمجموع ششمرکز در کل کشور) داریم، که البته این تعداد کافی نیست. کشور انگلستان با دوسوم جمعیت ما، دارای 13مرکز بسیار پیشرفته برای جراحی قلب کودکان است. درواقع علت محدودیت مراکز جراحی قلب اطفال، هزینه بالا و کمبود منابع مالی است، تاجاییکه برخی مراکز دولتی هم تمایلی به راهاندازی بخش جراحی قلب کودکان ندارند. این درحالی است که هزینه عمل جراحی قلب نوزادان و کودکان در مراکز خصوصی، حدود 30 تا 40میلیون تومان است که پرداخت این هزینه از عهده اکثر خانوادهها خارج است. بسیاری از والدینی که فرزندشان دچار این مشکل است، تازه زندگی خود را شروع کردهاند و بعضا هنوز درگیر مخارج ازدواج و تشکیل خانواده هستند و از عهده پرداخت این مخارج برنمیآیند. با کمبود چه تعداد تخت آیسییوی تخصصی برای قلب کودکان در کشور روبهرو هستیم؟ درحالحاضر در مراکز دانشگاهی، تعداد تختهای آیسییوی جراحیهای قلب کودکان، تنها 61تخت است که برای پاسخگویی بهموقع، باید ظرفیت آیسییوی جراحی قلب کودکان، حداقل سهبرابر شده و به 150 الی 180تخت برسد. ازسویدیگر، باتوجه به اینکه مساله مراقبتهای پس از عمل جراحی، در موفقیت نهایی عمل بسیار موثر است، کمبود تختهای آیسییو، علاوهبر آنکه جان نوزادان و کودکان دچار بیماریهای قلبی را تهدید میکند، به همه اعضای تیم درمانی جراحی قلب کودکان نیز فشار کاری و روانی زیادی وارد میکند. مساله مهم در آیسییوی قلب کودکان، نسبت پرستار به بیمار است و به هرکودک باید یکپرستار اختصاص داده شود. هرچند بهدلیل کمبود پرستار در این بخش، حتی نسبت دوکودک به یکپرستار را هم میپذیریم، اما در برخی مراکز بازهم با کمبود پرستار روبهرو هستیم. به کمبود متخصص این رشته اشاره کردید، دلیل این کمبود چیست؟ سرمایهگذاری ناکافی در بخشهای دولتی و دانشگاهی، آموزش ناکافی و سختی بیش از اندازه این رشته در کنار پایینبودن تعرفه خدمات درمانی ارایهشده جراحی قلب کودکان، منجربه بیرغبتی جراحان قلب به این رشته شده و هماینک تمایل اندکی برای فعالیت در این رشته مشاهده میشود که همین امر سبب کمبود جراح در رشته جراحی قلب کودکان شده است، تاجاییکه درحالحاضر در تمام کشور، تعداد جراحان قلبی که بهطور اختصاصی فقط در رشته جراحی قلب کودکان فعالیت دارند، از تعداد انگشتان دودست نیز کمتر است. بهدلیل این کمبود در بعضی از مراکز، جراحی قلب اطفال توسط جراح قلبوعروق انجام میشود. این درحالی است که جراحی قلب اطفال یکی از گرایشهای رشته جراحی قلبوعروق است که فوقتخصصهای جراحی قلب در صورت تمایل باید یکدوره مصوب 18ماهه را بگذرانند. رویکرد صحیح برای حل این مشکل را چه میدانید؟ سرمایهگذاری مناسب برای افزایش امکانات دولتی، تخصیص منابع کافی در جهت دو تا سهبرابرشدن ظرفیت بخشهای مراقبتویژه جراحی قلب کودکان و جذب تیم درمانی زبده شامل پرستار، فیزیوتراپیست و... ضروری است. ازسویدیگر ترغیب جراحان قلب برای فعالیت بیشتر در این رشته، ازطریق بالابردن منابع مالی تخصیصدادهشده و افزایش کیفیت آموزشی جراحی قلب کودکان، با درنظرگرفتن دورههای آموزشی داخلی و دورههای آموزشی کوتاهمدت در خارج از کشور، ازجمله اقداماتی است که به کمک آن میتوان به رفع موانع موجود کمک کرد. نقش مراقبتهای پس از عمل جراحی را در موفقیت جراحی تاچهحد مهم ارزیابی میکنید؟ پس از یکجراحی خوب، مراقبتهای بعد از عمل، مهمترین عامل برای حصول نتایج مطلوب است؛ برای مثال، بهدلیل ضعف سیستمایمنی پس از جراحی، نوزادان و کودکان بسیار مستعد ابتلابه عفونت هستند و رعایتنشدن اصول پیشرفته مراقبتی میتواند زمینهساز ابتلابه عفونتهای کشنده شود. بنابراین، لزوم کار گروهی شامل فعالیت جراح قلب نوزادان، کاردیولوژیست (متخصص داخلی قلب) و همه اعضای تیم درمانی، برای دستیابی به یکعمل جراحی موفقیتآمیز بسیار حایز اهمیت است. ازسویدیگر، در کشورهای پیشرفته، مسوولیت آیسییوی جراحی قلب برعهده متخصص آیسییوی قلب کودکان است و فقط اقدامات تشخیصی و درمان طبی در حوزه کاردیولوژی و اقدامات جراحی برعهده جراح قلب کودکان است، اما در کشور ما برای دستیابی به نتیجه بهتر، ناگزیر مسوولیت مراقبت بعد از عمل هم برعهده جراح قلب و در برخی مراکز، برعهده متخصص داخلی قلب است که این امر فشار مضاعفی به تیم درمانی وارد میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.