|

به بهانه انتشار کتاب «باغ‌شهرهای فردا»

پلی میان طبیعت و آینده

علیرضا امیرحاجبی

محل زیست انسان چگونه با ساکنان خود ایجاد ارتباط می‌کند؟ اول باید پرسید آیا این ما هستیم که با زیستگاه خود مرتبط می‌شویم یا برعکس؟ نتیجه این ارتباط چیست؟ کلونی‌های تمدنی یا همان شهرها چگونه ساخته و از درون گسترش می‌یابند؟ در بسیاری از موارد بن‌بست‌ها و آشوب‌های زیستی باعث شده تا یک شهر خود به فکر چاره‌ای جهت رفع بحران یا حداقل به فکر رفع بحران باشد. شهرها خود قوانینی نامحسوس و نانوشته دارند که نمی‌توان آنها را تغییر داد. گرچه انسان تشنه تغییر است و آنچه در برابرش مقاومت کند را به ظاهر تغییر می‌دهد، اما این تنها ظاهر ماجراست زیرا دینامیک یک عرصه زیستی برای خود دستوراتی پنهان دارد که انسان می‌تواند پالس‌های آن را گوش کند و سپس به تصمیم‌گیری بپردازد. اما چرا این پالس‌ها جدی گرفته نمی‌شود؟ شهر با فراموشی پیوندی عمیق دارد. شهر فراموش می‌شود آنگاه که وارد‌ می‌شوی. شهر دیده نمی‌شود. شهر خود را تنها زمانی به ساکنان و میهمانان نشان می‌دهد که از آن دور شوند. از بالا با دوربین‌های هوایی یا اینکه در جاده‌ای که اولین چراغ‌های شهری به شما چشمک می‌زنند. وقتی وارد شهر شدی، شهر ناپدید می‌شود. تو را در خود جای می‌دهد. از اینجاست که فراموشی شهر شکل می‌گیرد. تصویر شهر تصویری است سرشار از جزییات؛ جزییاتی که مفاهیم و ارزش‌ها را می‌سازند؛ جایی برای سکونت، جایی برای تفریح. جایی برای تحصیل دانش، جایی برای معاشرت با دیگران و جایی برای مرگ تابلوها، چراغ‌های رنگین، پیاده‌روها. کافه‌ها، رستوران‌ها، موزه‌ها، گالری‌ها و... . اینها نشانگان/ نهادهای ساخت بشرند که وجه زندگی عمومی/ اجتماعی ساکنان را می‌سازند. این نهاد و نشانه‌ها پرسش‌های متفاوتی را مطرح می‌کنند؛ از جمله همان چندپرسش ابتدای بحث را. نهادها به شکل نرم و سخت چگونه با سایر نهادها و انسان مرتبط می‌شوند؟ پاسخ در حیطه‌ای قابل پیگیری است که عنصر تجربه زیست «طبیعی» مورد توجه قرار گیرد. سپس در سه‌حوزه عمومی، اجتماعی (تجمیعی) و خصوصی پیگیری شود. این دیدگاه با نظریه‌های بازگشت به طبیعت متفاوت است زیرا آنجا که فرهنگ باشد دیگر طبیعت وجود ندارد. این شکلی از گرده‌برداری از کاربست‌هایی است که طبیعت به رایگان در اختیار ما قرار می‌دهد؛ نوعی استنتاج عقلی که عناصر مختلف را در دسته‌هایی گردآوری کرده؛ دیدگاهی که براساس شکل‌بندی‌های طبیعت، ایده‌ای را به انسان ارایه می‌دهد. ساختارهای تمدنی درعین تفاوت، شباهت‌هایی نیز با طبیعت دارد. نزدیکی بسیاری از تمدن‌های کهن به جریان آب ازجمله همین شباهت‌هاست. فشردگی و تجمیع گیاهی در اطراف رودخانه‌ها الگویی طبیعی و منطقی برای انسان بود تا شهرهای خود را در کنار آب بنا کند؛ ازجمله شهرهای کهنی چون لندن، پاریس. این همنشینی نتایج متعددی را در پی داشت که بیشتر مفید و گاه مخرب بودند؛ ایجاد رابطه‌ای هندسی و مفهومی بین دوطرف رودخانه‌های تیمز لندن و سن پاریس، نوعی تقسیم‌بندی که به‌نفع طراحی شهری است. هرچه شهر از بخش‌های کوچک‌تری تشکیل شود، مفاهیم متکثرتر و متنوع‌تر می‌شوند. این خود به بالندگی بخش اجتماعی شهر و تضارب آرای فرهنگی و سیاسی کمک می‌کند. سرزندگی در کنار رودخانه بیشتر است و آن به‌دلیل جریان‌داشتن آب و تاثیرات روانی این جریان‌یابی (FLUX) است. رودخانه‌های شهری مرکزیت مکان‌های عمومی را تحت تاثیر قرار دادند. از طرفی دیگر آلودگی‌های محیطی در شهرهای نزدیک به رودخانه کمتر است. رطوبت حاصله از رودخانه، گردوغبار را به حداقل می‌رساند. این نمونه بسیار خوبی از تاثیرپذیری انسان از ویژگی‌های طبیعی است. اما این تاثیرپذیری مشروط به عملکردهای مختلفی نیز هست که اولویت آن در بخش زیست‌محیطی تعریف می‌شود. مصداق دیگر، ایجاد و گسترش فضای سبز براساس قابلیت‌ها و پیشینه عرصه سکونت یعنی شهر است. این فضای سبز با آنچه به شکل تصنعی (بساز/بنداز) در تهران دیده می‌شود متفاوت است. فضای سبز عرصه‌ای پایدار است که شهر را در خود جای داده و شهر با معیارهایش تعریف می‌شود. یکی از اشکال این فضای سبز غیرتصنعی باغ‌ها هستند. باغ برگرفته‌ای از طبیعت است. برعکس آنچه در پارک‌های مکانیکی وطنی با شلنگ آبیاری می‌شوند. محدوده‌های باغ هرچند کنترل شده است اما گاه به درون بخش‌هایی دیگر از شهر وارد می‌شود و ارتباط ارگانیک و دینامیکی با سایر بخش‌ها دارد. باغ به‌شدت انسان را در گسترش شهر محدود کرده و او را منطقی‌تر می‌کند زیرا با عرصه‌ای مواجه است که کوچک‌ترین تصمیم‌گیری، نتایج بزرگی را در پی دارد. هر شهری پتانسیل داشتن پارک‌های مکانیکی زشت را دارد اما هر شهری نمی‌تواند در خود باغ را بپذیرد. کتاب ارزشمند «باغ‌شهرهای فردا» نوشته ایبنزر هاوارد با ترجمه زیبای سولماز محبی و ساشا ریاحی‌مقدم (مدیر پایگاه پژوهشی میراث میبد) یکی از بهترین الگوهای نظری در زمینه یک باغ‌شهر را در اختیارمان قرار می‌دهد؛ الگویی که نه در لندن، بلکه در یکی از شهرهای بریتانیا یعنی لیچ ورث اجرا شد و پس از آن بسیاری از شهرهای کوچک و نیمه‌بزرگ در سراسر جهان از الگوهای هاوارد استفاده کردند. هاوارد همچنان‌که به مسایل و راهکارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی یک باغ‌شهر می‌پردازد، به آینده و دستاورد‌های گذشته نیز نظر دارد. به‌خوبی از چالش‌ها آگاه است. این آگاهی با واقع‌نگری و خالی از توهمات هپروتی برخی معماران و شهرسازان همراه است؛ کتابی مختصر که به تمامی علاقه‌مندان به آینده شهری انسان راه‌هایی منطقی و غیراحساسی را نشان می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.