توسعه چابهار و محور شرق
30سال تاخیر و غفلت در توسعه شرق کشور
علیاصغر افتاده . مشاور فرماندار چابهار
توسعه چابهار و توجه به این منطقه راهبردی بهعنوان یکی از 10نقطه منحصربهفرد از نظر اهمیت تجاری، اقتصادی، ترانزیتی و کریدورهای شمال به جنوب و غرب به شرق در جغرافیای جهان، برای نخستینبار در دهه50 از سوی آمریکاییها در ایران مدنظر قرار گرفت که بسیاری از برنامهریزیهای بعدی نیز براساس همان راهبردها دنبال شده است. شروع جنگ تحمیلی و محدود و ناممکنشدن واردات کالا به کشور از طریق جنوب، باعث شد چابهار بهعنوان تنها نقطه امن ورود کالا به دروازه ورود کالاهای مورد نیاز از جمله کالاهای اساسی تبدیل شود و از همینروی بود که در عرض ششماه با نصب اسکله فوق سریع توسط سنگاپوریها، توسعه بندر شهیدبهشتی چابهار عملا کلید خورد. اما با اتمام جنگ، تمام توجهها به سوی بندر شهیدرجایی بوشهر معطوف شد و توسعه بندر چابهار و محور شرق کشور با وجود ایفای نقش ممتاز در هشت سال دفاعمقدس تقریبا به فراموشی سپرده شد. گرچه نباید تصویب مصوبات گوناگون در مجلس و هیات وزیران در دورههای مختلف، از دهه60، 70 و 80 و ادامه آن در دهه90 را نادیده گرفت، اما باید اذعان کرد بهرغم همه این برنامهریزیها و تصویب مصوبات گوناگون آنچه هنوز به ثمر نرسیده است توسعه و پیشرفت منطقه و تحقق اهداف برنامهها است. مرور برنامههای دولتهای گذشته درخصوص فرآیند توسعه محور شرق کشور نشاندهنده آن است با وجود آنکه در عمل شاهد تحققیافتن اهداف برنامهها نیستیم اما باید اذعان کرد روسای دولت بهویژه اعضای هیات دولتهای مختلف تلاش وافری برای تهیه برنامههای توسعهای و زیرساختی و همچنین تصویبنامههای مدون و قانونی در راستای توسعه محور شرق داشتهاند. مصوبات جلسه کمیته کارشناسی شورایعالی توسعه صادرات غیرنفتی (24مرداد1385) از جمله این تصویبنامههاست که اگر هرکدام بهتنهایی به سرانجام رسیده بود، امروز باید شاهد تحولی شگرف در منطقه میبودیم. بهنظر میرسد حلقهای مفقوده در بهثمرنرسیدن این تصویبنامه وجود دارد، شاید مشخصنکردن یک سازمان چابک، قوی و تخصصی برای اجرای تحقق اهداف برنامهها دلیل اصلی تحققنیافتن برنامهها باشد. براساس مفاد این تصویبنامهها معمولا 12 وزارتخانه، سازمان و نهاد دولتی بهصورت ستادی و با ریاست معاون رییسجمهور مسوول اجرای برنامههایی مدون و مشخص شدهاند که همین موضوع خود باعث شده است بهدلیل مشغلههای فراوان و متعدد معاون رییسجمهور و وزیران و سازمان و نهادهای مرتبط در این مصوبات، درعمل شاهد تحقق اهداف برنامهها نباشیم. تجربه اجرایی در دنیا و ایران نشان داده فعالیتهای توسعهای و اجرایی که فرابخشی و چندوجهی است باید در یک سازمان تخصصی و چابک سازماندهی و مدیریت و نظارت شود تا اهداف برنامهای به سرانجام برسد وگرنه مصوب و واگذارکردن اجرای برنامهها به وزارتخانه و سازمانهای مرتبط بهتنهایی نمیتواند اهداف موردنظر را تحقق بخشد. گرچه باید خاطرنشان کرد بهرهگیری از مدیران توانمند و متخصص در راس این سازمان چابک و تخصصی شرط موفقیت آن است. مصوبه توسعه محور شرق در سال1381 و تصویبنامه محور ترانزیت حملونقل کشور و الحاق و توسعه بنادر شهیدبهشتی در سال1384 و دیگر برنامههای توسعهای از ایندست تصویبنامههاست که هنوز به سرانجام نرسیده است. بهصورت اختصار مهمترین پروژهها در زمینه بهسازی شبکه حملونقل در جنوب استان سیستانوبلوچستان را احداث جاده ارتباطی، ترانزیتی چابهار - نیکشهر به طول 150کیلومتر در مدت 27سال، احداث ترمینال مسافری در فرودگاه نظامی کنارک توسط سازمان منطقه آزاد چابهار، نصب پستهای آماده اسکلههای شهیدبهشتی در سال1360 با عمر مفید20سال و استفاده تاکنون، تعریض اسکله شهید کلانتری و احداث ساختمانهای مربوطه، بهسازی و ترمیم جادههای مواصلاتی چابهار راسک - خاش - زاهدان و چابهار - ایرانشهر- کرمان اشاره کرد که متاسفانه انجام این فعالیتها هیچگاه مزیتهای پنهان چابهار را عیان نکرده است. زمان بسیارطولانی احداث جاده چابهار به نیکشهر و بیفایدهماندن زحمات کشیدهشده در پروژه بهواسطه عدم راهاندازی مسیر ارتباطی نیکشهر - ایرانشهر نمونهای بارز در این میان محسوب میشود. براساس اعلام کارشناسان سازمانمللمتحد در امور حملونقل بینالمللی از مجموع سهکریدور حملونقل جهانی، دوکریدور از ایران میگذرد. در این میان «بندر چابهار» در منتهیالیه جنوبشرق ایران، نقطه عبور جنوبیترین کریدور شرقی غربی مراودات تجاری جهان است. این کریدور پس از پوشش مهمترین شهرهای ناحیه مانند کلکته، ناکپور، جایپور، حصیرآباد، کراچی و بنقاسم درنهایت به چابهار میرسد. در این میان «مناطق آزاد» نیز بهعنوان پنجرهای برای همگامی و پیوند با اقتصاد کشورها و اقتصاد جهانی، ایجاد رشد و تحول در صادرات و بهرهمندی از سرمایههای داخلی و خارجی و همچنین دستیابی به اهداف توسعه اقتصادی، ایجاد و افزایش اشتغال و انتقال فناوری طراحی شدهاند. تجربیات جهانی موید آن است که دولتها در تامین منابع مالی جهت ایجاد زیرساختها و تاسیسات زیربنایی در مناطق آزاد بهمنظور هموارکردن بستر مناسب فعالیتهای اقتصادی برای مشارکت بخش خصوصی صاحب نقش هستند. در همین راستا منطقه آزاد چابهار با توجه به جایگاه ویژه در بعد ملی بهعنوان راهکار «توسعه محور شرق» و در بعد فراملی بهعنوان «پل ارتباطی با کشورهای آسیای میانه و جنوبشرق آسیا در طراحی سیاستهای کلان اقتصادی جایگاه جدیتری را طلب میکند. «احمد خرم» مشاور رییسجمهور وقت و عضو هیاتمدیره منطقه آزاد تجاریصنعتی چابهار در حال حاضر، در همان مقطع اظهار کرده بود که 25سال است میخواهیم محور شرق را توسعه دهیم تا هزینههای امنیتی که هرروز افزایش پیدا میکند را کم کنیم. هر سرمایهگذاریای که در محور شرق کنیم با ضریبی بالاتر از یک، از خسارتهای امنیتی-اجتماعی فارغ میشویم. به اعتقاد وی محور اول فعالشدن شرق کشور و افزایش ظرفیت ترانزیت از طریق این خطه است. غیر از بازرگانی داخلی، مساله صادرات مجدد نیز مهم است... . تا یارانه در شرق کشور ندهید سرمایهگذار نمیآید. ما در جلسات ترانزیتی روی محوریشدن ترانزیت تاکید داریم و اگر وزارت راه، مسکن و شهرسازی نیز توسعه چابهار یا محور شرق را در دستور کار قرار ندهد مسالهای حل نخواهد شد. به نظر میرسد امروز نهتنها در منطقه شرق کشور و بهویژه منطقه آزاد چابهار توسعهای را شاهد نبودهایم بلکه انحراف از مسیر توسعه و اهداف مناطق آزاد به امری بدیهی و بیتالغزل اظهارات عالیترین مقامهای کشور تبدیل شده است و امیدواریم در دولت تدبیر و امید با کاربستی دقیق و کارشناسی، شاهد شتاب گرفتن برنامهها و رسیدن به جایگاه ممتاز راهبردی، اقتصادی و سیاسی منطقه جنوبشرق کشور در معادلات کشوری و فرامنطقهای باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.