گفتوگوی «مهدی زارع» با «محمدحسن نبوی»، اولین زمینشناس سازمان زمینشناسی کشور
ریشههایی که در خاک ایرانزمین استوار است
مهدی زارع . عضو هیاتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
گروه علم: دانشکده مهندسی معدن دانشگاه تهران، همزمان با برگزاری جشن 80سالگی این دانشگاه، از 60سال خدمات فنی و مهندسی استاد «محمدحسن نبوی»، پیشگام زمینشناسی مهندسی ایران تجلیل کرد. در این مراسم که عصر روز دوشنبه(11اسفند) با حضور جمعی از پیشکسوتان و استادان برجسته زمینشناسی و معدن کشور در آمفیتئاتر دانشکده مهندسی معدن دانشگاه تهران برگزار شد، شماری از همکاران و شاگردان استاد، در سخنرانیهای خود، ضمن بیان خاطراتی از مهندس «نبوی» از خدمات و تلاشهای او تقدیر کردند. دکتر «امید اصغری»، رییس دانشکده معدن دانشگاه تهران با بیان اینکه خدمات استاد «نبوی» نشان داد که وی ریشه در خاک پاک ایران دارد، گفت: «وی سالها در حوزه زمینشناسی معلمی کرد و کشور نیز در تمام این سالها از ثمرات این فعالیتها، بهرهمند بوده است.» دکتر «حسین معماریان»، استاد دانشکده نیز با بیان اینکه استاد «نبوی» دانشآموخته دانشگاه تهران است، ولی همه دانشکدههای معدن کشور با نام و فعالیتهای علمی وی آشنایی دارند، خاطرنشان کرد: «هر پروژه مهندسی و زمینشناسی کشوری که با مشکلی مواجه میشود، مهندس نبوی تنها فردی است که نظر قطعی را اعلام میکند، نمونه بارز این موارد نیز پروژههای مختلف مهندسی و مثلا مترو اهواز است که نظر جمعبندی مهندس نبوی موردقبول همه کارشناسان این پروژه قرار گرفت.» در پایان این مراسم نیز به رسم یادبود و به پاس 60سال خدمت صادقانه، هدایایی به مهندس «نبوی» اهدا شد. گروه علم روزنامه «شرق» نیز در آستانه 80سالگی مهندس «نبوی»، با انتشار این ویژهنامه، به بازخوانی فعالیتهای فراموشنشدنی این استاد پرداخته است. در این مصاحبه که به همت دکتر «مهدی زارع» عضو هیاتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله انجام شده است، مهندس «نبوی» از تجربههای خود در حوزههای گوناگون سخن گفته است.
شما مهندس هستید و از دانشکده فنی فارغالتحصیل شدهاید و بیشترین کارهای علم زمینشناسی را نیز خودتان انجام دادهاید. اکنون پس از سالها فعالیت، زمینشناسی را علم معرفی میکنید یا مهندسی؟ زمانی که در سازمان زمینشناسی کشور (1370-1341) بودم، همزمان کارهای اکتشاف معدن را هم انجام میدادم، در یک بخش خصوصی و جاهای مختلف، در زمینه سرب و مس هم کار میکردم، ولی موقعی که نزدیک بازنشستگیام(1370) بود، کارهای تونل را انجام میدادم. زمانی که دکتر «جلالی»، دنبال یک نفر زمینشناس میگشت (ما آن موقع هنوز با هم آشنا نشده بودیم)، مرا به او معرفی کردند. او کسی را میخواست که موجشکن بندرعباس را بررسی کند. آن زمان ایشان هنوز شرکتش را تشکیل نداده بود. آنها دونفر دیگر را نیز برای عملیات ژئوتکنیکی دعوت به همکاری کرده بودند و دنبال زمینشناس بودند. او تا آن موقع من را اصلا نمیشناخت. فکر میکنم دکتر «هوشمندزاده» که قبلا در زمینه موجشکن کار میکرد، با ایشان صحبت کرد و او هم نام من را گفته بود. درنهایت هم من به آنجا رفتم. روزی که به آنجا رفتم، دیدم تنها مساله زمینشناسی نبود چون موجی که به سنگ میخورد، آنها را کمی تکان داده بود و باید فکری برای این قضیه میکردیم. من دیدم مشکل آنجا، بیشتر در حوزه زمینشناسی مهندسی بود. بعدها نیز با همدیگر شرکتی تاسیس کردیم. حتما میدانید زمینشناسی مهندسی طراحی نمیکند، اما پایه مهم کسانی است که طراحی میکنند تا به آنها نشان دهد خطر اگر هست، چیست و مشکلات تا به حال چگونه بوده و چگونه خواهد شد. این باعث شد من وارد حوزه زمینشناسی مهندسی شوم. البته دانشجویان یا سازمان زمینشناسی، کارهایشان را که برای داوری میفرستند، بیشتر زمینشناسی محض است. البته عدهای از زمینشناسان هم با مهندسی کاری ندارند. هستند، اما تعدادشان کمتر است. گاهی گزارشهایشان را میبینم و میبینم هنوز موضوع زمینشناسی مهندسی، آنچنان که باید و شاید، برایشان جا نیفتاده است. هنگامی که میخواستند استانداردی برای تهیه نقشههای مهندسی زمینشناسی تعریف کنند، با من صحبت کردند و من این استاندارد را تعریف کردم. بنابراین استاندارد تهیه نقشه زمینشناسی مهندسی و خطراتش را بنده تعریف و ارایه کردم و براساس آن کارهایی انجام دادم. پس نقشه زمینشناسی مهندسی، نقشه زمینشناسی نیست، اما یکی از انواع نقشههای زمینشناسی محسوب میشود. استفاده از نقشه زمینشناسی به مهندس زمینشناسی بسیار کمک میکند تا بتواند آنچه را که میخواهد، از آن بهدست بیاورد. زمینشناسان میدانند در هر منطقه، سنگهای مختلفی هست و جنس هر کدامشان را هم میشناسند، اما نمیتوانند وارد جزییات مهندسی کار شوند. البته از آنجا که مقیاس کارشان هم متفاوت است، الزامی هم وجود ندارد که همه زمینشناسان بتوانند این کار را انجام دهند. برای مثال یک تودهسنگ را در نظر بگیرید.گیریم از دید زمینشناسی، همهاش از جنس سنگآهک باشد، اما همه بخشها و تکههایش، از دید مهندسی یکی نیست. یک جاهایی خیلی ضخیم است و جایی نازک است. ما در مهندسی اینها را جدا میکنیم برای اینکه توانایی باربری و تابآوریشان متفاوت است. بنابراین با تهیه نقشه زمینشناسی مهندسی، نقشه نوینی بهوجود میآید که شاید پایهاش همان دانش زمینشناسی باشد، اما همهاش با نقشه پایه زمینشناسی متفاوت است، مثلا آن نقشه زمینشناسی چهارواحد دارد و اینجا میشود 12تا. رابطه نقشه و اطلاعاتی که روی نقشه زمینشناسی مهندسی آمده با یک نقشه ژئوتکنیک و مکانیک خاک چیست؟ در اینجا از نظر فکر مهندسی، تفاوتهایی وجود دارد. زمانی که من در مورد زمینشناسی مهندسی صحبت میکنم، بخش بزرگی از ژئوتکنیک را دربرمیگیرد، یعنی اطلاعات و توجه ما بیشتر در مورد سنگ و کمتر در مورد خاک است. بههمیندلیل این واحد سنگی را مشخص میکنم. این کاری است که در ژئوتکنیک انجام میشود. یکی از کارهای مهم زمینشناسی مهندسی، بررسیهایی است که به نقشه درمیآید. به گمان من، یک زمینشناس مهندسی ساختار درون زمین و فرآیندهایی را که در آن روی میدهد، بهتر از مهندس ژئوتکنیک (که فقط ژئوتکنیکی فکر کند) متوجه میشود. یک مثال ساده برای شما میآورم. در ژئوتکنیک، از گمانههایی که بررسی میشود، یک نمودار تهیه میکنند. وقتی این نمودار را بررسی میکنیم، میبینیم مطالب پراکندهای در آن ذکر شده که هر مهندسی، ممکن است به صرف بررسی گمانهها بهعنوان تفسیر ارایه کند و بیش از این برداشت، به عمق موضوع و نحوه شکلگیری این نمونهها وارد نمیشود و این کاری است که من میگویم در هر دفتر، مهندس مشاور ممکن است موجب اشتباهات مختلفی شود. ولی بههرحال هنوز که هنوز است، بررسیهای عمیق جا نیفتاده است. اما یک زمینشناس معمولی مدام میخواهد آنچه را که در نمونهها و سنگها میبیند، بررسی کند و ببیند روی زمین چه تفاوتی وجود دارد. اینها تفاوتهایی است که من خودم بسیار در مورد آنها دقت میکنم. البته این موارد یا تازگی دارد یا اصولا کمتر کسی به آنها دقت میکند. در همان پروژهای که گفتید برای موجشکن کشتیسازی فعالیت میکردید، هم به زمینشناس نیاز بود و هم به زمینشناسی مهندسی و هم ژئوتکنیک... . بله. آن زمان(1370) این موضوع را بیشتر از دید زمینشناسی بررسی میکردم، ولی دیدم در پایان کار باید به این سمت (زمینشناسی مهندسی) گرایش پیدا کنم. مثالی جالب برایتان بزنم. آنجا متوجه شدم مشکل سنگهای بدی که آورده و کار کردهاند، چیست. متخصص ژئوتکنیک نمیتوانست بفهمد. آنها (زمینشناسان) متوجه میشدند سنگها مقاومت کمی دارند ولی دلیل خرابی سنگ را نمیتوانستند توضیح دهند. بهتازگی هم پروژهای در کردستان عراق آغاز کردیم که در آن مورد تازهای دیدم. زمانی که گمانه میزنند، طبیعی است مته و سنگ نسبت به هم بازتابی بهوجود میآورند. البته در برنامههای مطالعات تونلها به این مورد پی بردم. در مطالعات ژئوتکنیک، یکی از موارد بررسی، سنجش «آرکیودی» (RQD) (شاخص کیفیت سنگ یا پارامتر میزان بههمپیوستگی سنگ و استحکام آن) توده سنگ است، مثلا سنجش میکنند و میگویند این آرکیودی محاسبهشده مربوط به این توده سنگ نیست و اصلا طبیعی نیست. من این موضوع را بعدها در مقالهای توضیح دادم. الان به این نتیجه رسیدهام که وقتی یک گمانهزن، مته را پایین میفرستد، طبیعی است مهارت و تجربه و دیدگاههای خودش هم در این زمینه اثر دارد. وقتی او یک مته را پایین میبرد، جزءبهجزء، به شما نمونه میدهد که من نامگذاری جداگانهای برای این نمونهها انجام دادهام. من در جدولی که تنظیم میکنم، این اطلاعات را به صورت یک ستون کنار آن ستون میگذارم و این کار را اولینبار در عراق انجام دادم؛ کاری که تا به حال کسی انجام نداده بود. این نشان میدهد درست است که مته اثر دارد، اما خود سنگ هم در مقابل مته خودش را نشان داده است. یک جا خرد شده و جایی نشده، این درحالی است که همهاش سنگآهک است. این کاری است که تا به حال کسی انجام نداده است. تفاوتی که من روی آن بهعنوان زمینشناسی مهندسی حساب میکنم، این است که بخشی از دید مهندسی را در کنار دید زمینشناسی صرف به کار میبرم. در نتیجه تمام کارهایی که مثلا در هنگام ساخت یک سد انجام میشود، یک گزارش به نام زمینشناسی مهندسی و یک گزارش به نام مکانیک سنگ فراهم میشود. بخش بزرگی از مکانیک سنگ را هم من مینویسم. تاثیری هم ندارد و مهم نیست که به نام چه کسی تمام شود. من در مدت کارم این تفاوتها را بهدست آوردهام. حال اگر کسی پیشینه تحصیلیاش بیشتر از زمینشناسی باشد، این دیدگاه مفید است یا عمران یا معدن؟ اینها در مهندسی عمران درس زمینشناسی میخوانند ولی یکی، دوواحد کم است. بنابراین اینها نمیتوانند همه این موارد را به روش اصولی ارزیابی کنند و باید سالها بگذرد تا در تجربیاتی که بهدست میآورند، راه بیفتند. کسی که درسش تمام میشود و از دانشگاه فارغالتحصیل میشود، میتواند اندازه بگیرد اما خیلی طول میکشد تا کار را یاد بگیرد و باتجربه شود. معدن در مقایسه با این مورد (عمران) چطور است؟ موضوع معدن دوجور است، یعنی دوبخش مختلف دارد؛ یکی بخش اکتشاف است که این افراد در اکتشاف توانمند هستند، برای اینکه باید کلونی را بشناسند و در مورد کانسارها صحبت کنند که از عهده آن برمیآیند. بخشی هم در مورد استخراج و بهرهبرداری است که در حوزه مهندسی است و باید به زیر زمین بروند. همه اینها به کار مهندسی نیاز دارد. بنابراین مهندس معدن برای بهرهبرداری، اکتشاف و استخراج میتواند در این زمینهها کار کند. مثل اینکه شما قبل از اینکه پروژه کشتیرانی را انجام دهید، چندان درگیر پروژههای مهندسی نبودید؟ خیر. من تا آن زمان یا کارهای زمینشناسی علمی را انجام میدادم یا کارهای معدنی. تا آن زمان به این پروژهها که به سد و اسکله و نیروگاه منتهی شود، برخورد نکرده بودم و در نتیجه هم در این حوزهها چندان تجربه و تخصصی نداشتم. بنابراین بهعنوان یک زمینشناس، اگر مساله فقط همان زمینشناسی صرف بود، زمینشناس مهندسی نمیشدم. با دکتر «مسیب سبزهای» در پروژه موجشکن همکاری داشتیم. در مورد سنگهای نفوذی، مسایل مختلفی وجود داشت مانند گنبد نمکی که من نه سوادش را داشتم، نه کار من بود، چون دکتر «سبزهای» پتروگراف خوبی بود و هست. ولی به هر حال طبیعی بود که من در جریان جمعبندی از مجموع دانستههای طرح بودم و میتوانستم کارهای مربوط به آن را انجام دهم. یعنی شما نتیجه کار ایشان را هم گرفته و در گزارشها استفاده میکردید؟ بله، دست من بود. در مورد سازند هرمز که پیشنهاد کردند، همکاری من و دکتر «سبزهای» شروع شد. البته تا آن زمان نمیگفتند سازند (هرمز)، همیشه میگفتند سری (هرمز). هیچگاه سازند هرمز نمیگفتند؟ تا آن موقع نمیگفتند ولی من برایش ستون چینهشناسی درست کردم و گفتم سازند، یعنی آنجا نشان دادم این واقعا یک سازند است و اینطور که میگویند و تا آن زمان توضیح میدادند، اینگونه نبوده که در گنبد نمکی، واحدهای سنگی به همراه نمک بیرون بیاید و بیرون بریزد. ولی من همهجا این را به صورت منظم و به شکل یک سازند میدیدم. پس هرمز واقعا سازند است. بله، برایش بخشبندی هم کردم که در کنفرانس اولی که در مورد دیاپیریزم در آذر1369 در بندرعباس برگزار شد، این موضوع منتشر شد. به هرحال من که از اساس مهندس دانشکده فنی بودم، در این پروژه مهندسی، از دانش زمینشناسی پایهام استفاده کردم و دیدم میتوانم با دید زمینشناسی هم کمکشان کنم. و این علم زمینشناسی مهندسی شما بهنوعی پایه حل مشکل برایشان شد. بله، آنجا نشان دادیم چرا وقتی موج به این سنگها میخورد، خراب میشوند. موجشکن باید چفتوبست خوبی داشته باشد. اینها را خوب درست نکرده بودند و پس از مدتی که موجها با آنها برخورد میکرد، سنگها میریخت و اگر ادامه پیدا میکرد، ممکن بود کل آن فروبریزد و وارد دریا شود. آنجا صحبت میکردیم و در نهایت من تصمیم گرفتم بروم و مشکل را پیدا کنم. پس دکتر «جلالی» فکر خوبی کرده که شما را معرفی کرده است. ایشان یک ویژگیای که داشت، این بود که هرکاری میخواست انجام دهد، ولو در حوزه زمینشناسی، کار کسی دیگر را قبول نداشت، اما وقتی با هم کار کردیم، خیالش راحت شد، یعنی قسمتهای زمینشناسی از آن پس، دیگر کار من بود، مثلا در حوزه محیطزیست، میخواند و یاد میگرفت که خودش کار کند، یعنی کاراکترش جستوجوگر بود ولی در زمینشناسی دیگر از آن پس کار را به من سپرد. شما سال69 کار با ایشان را شروع کردید. نسبت به زمانی که در سال1341 کار را شروع کردید، علوم و فناوریهای جدید بهوجود آمده و ابزارهای دیجیتال ساخته شده و خیلی از این ابزارها در گوشیهای موبایل هست. خیلیها معتقدند با این روند، بسیاری از شاخههای علوم کنار خواهند رفت. تحلیل شما از آینده چیست؟ خیر. من کاری به این موضوع ندارم که این برنامههای مختلف، چطور بهوجود آمدهاند، من میخواهم بگویم بهخصوص در زمینه زمینشناسی مهندسی و ژئوتکنیک، مساله اصلی اندیشه است که باید در هرکار وجود داشته باشد و این موضوع، کار ابزار و کامپیوتر نیست، بلکه کار انسان است. البته برخی اینطور تصور میکنند اندیشهای که باید به کار برود، به رایانهها واگذار شده است. این روند خوب است یا بد؟ بد است، چون در اثر این پدیده، خوی جستوجوگری در بین کارشناسان علوم مختلف خیلیخیلی کاهش پیدا کرده است. این درست نیست، چون هرچه جلوتر میرویم، میبینیم کارهای مختلفی که انجام میشود، برپایه اندیشه نیست. طبیعی است اگر به کارهای تجربی نگاه کنیم، میبینیم هرساله تعداد زیادی کار جدید انجام میشود. ما همیشه میگوییم جدیدتر و جوانتر بهتر است. هرچند این طرز فکر خوب است، اما زمانی که میخواهید اینها را با هم مقایسه کنید، میبینید رایانه قادر به تفکر نیست، رایانه صاحب اندیشه نیست و اگر این ایده و فکر نباشد، همه این دستاوردها از بین خواهد رفت و اینطور نیست که فقط بعضی از علوم از بین برود، بلکه همه از بین میرود. کامپیوتر نمیتواند خیلی از برنامهریزیها را انجام دهد. یعنی شما معتقدید درنهایت رایانه نمیتواند جای انسان را بگیرد. بله، رایانه نمیتواند جای انسان را بگیرد. البته شکی در این نیست که رایانه، کارها را سریعتر میکند. یک مورد دیگر هم بگویم. وقتی در آزمایشگاه کار میکنید، حتی سختی کار هم لذتبخش میشود، اما در مورد استفاده از رایانه اینطور نیست. تازه مگر خود این برنامهها و سختافزارها و نرمافزارهای کامپیوتر و رایانه را انسانها بهوجود نیاوردهاند؟ پس کامپیوتر بهتنهایی نمیتواند همه کارها را انجام دهد. درحالی که انسانها هنوز ناقص هستند. بله، بنابراین تا وقتی اندیشمند و تفکراتش وجود دارد، نرمافزار و کامپیوتر فقط نقش کمککننده را دارند ولی بازهم این انسان است که نقش اندیشمند را در این فرآیند دارد. فرض کنید کارشناس ما برای اجرای یک تکنیک، فلان برنامه را میگیرد و بعد با اجرای برنامه میگوید کار تمام شد. من میپرسم پس خودش چهکاره بوده است؟ پس این میان، نقش برنامهنویس و کاربر چیست؟ یعنی فقط نرمافزار را به راه انداخته و نتایج را بهدست میآورد. بله و برای اینکه راهحلی بهدست بیاید، من در پروژه میگویم خودتان یکبار محاسبه و مقایسه کنید تا بتوانید به نتایج فکر کنید. زمانی اندیشمندی در یک سخنرانی در مورد سیستمها مثال سادهای را مطرح کرد. او گفت اگر بپذیریم دریا با قطرهقطره آب تشکیل شده، پذیرفتنی است اما چیزهایی که در دریا است، در قطره نیست. مگر در قطره نهنگ وجود دارد؟ مشخص است نتایجی که بهدست میآورید و مواردی که درباره آن فکر میکنید، از عهده کامپیوتر خارج است. به این طرف ماجرا هم نگاه کنیم. اگر مهندس زمینشناس با ابزار جدید آشنا نشود، آرامآرام از صحنه خارج میشود. خیر، عقب میافتد، مثلا شما میخواهید یک تولرانس را بررسی کنید. چقدر میتوانید وقت بگذارید و دادهها را تغییر دهید. کامپیوتر یکباره چندینمورد را با هم بررسی میکند و این خیلی خوب است. کامپیوتر بهراستی پیشرفت خوبی است، اما نمیتواند جای انسان را بگیرد. این مهمترین مورد است که پژوهشگران هرحوزه و هرزمینهای، باید با کامپیوتر آشنا باشند ولی خودشان هم باید کار کنند، مثلا چه کسی رابط این مدلهای تجربی به کامپیوتر را بهوجود آورده است؟ کامپیوتر به فکر تو کمک کرده است. کامپیوتر در جاهایی که محاسبات مشکل است، به تو کمک میکند. در واقع کامپیوتر درست شده که به ما کمک کند. ولی شوربختانه در بعضی از ما، طوری شده که فقط کامپیوتر باید کار کند و فراموش میکنیم کامپیوتر تنها نقش کمککننده به ما را دارد. چندسال قبل من را به دانشگاهها دعوت میکردند که برای دانشجویان جدید صحبت کنم که آینده این رشته خوب است یا نه. از آنجا مشخص بود طرز فکرشان این است که حالا کامپیوتر هست، پس ما برای چه به کلاس میآییم؟ چون الان همه از کودکی با کامپیوتر آشنا میشوند. بله، اما نمیدانند این ابزار، جانشین آن اندیشه نیست. یعنی ابزار کامپیوتری، علم نمیشود. هرچه به کامپیوتر برنامه بدهی، کامپیوتر هم به تو داده میدهد. البته وقتی به کامپیوتر برنامه دادی، دیگر پارتیبازی نمیکند اما یک انسان ممکن است به هردلیلی اثر خودش را روی کار بگذارد. استفاده از کامپیوتر لازم و ضروری است و بد نیست، ولی کامپیوتر همه کارها را نمیتواند بهتنهایی انجام دهد. موارد بسیاری پیش میآید ما پدیدهای را میبینیم که کامپیوتر قادر به این دیدن نیست. کامپیوتر فکر خودت را طور دیگری به تو میدهد. اخیرا خبری در مورد میزان انتشار اطلاعات منتشر شد که میگوید 95درصد حجم کل دادهها از ابتدای زندگی بشر تا امسال، مربوط به سه، چهارسال اخیر است، یعنی حجم دادهها زیاد و زیادتر میشود. این موضوع قبلا هم با همین میزان بوده. مقالهای در 40سال قبل خواندم که نشان میدهد تمام کارهایی که در آن سال انجام شده بود، 10برابر کل گذشته منهای آن سال بود. بله ممکن است. چون تعداد انسانها بیشتر شده است، بنابراین مغزهایی که کار میکنند هم افزایش پیدا کردهاند و بخش بزرگی از انسانها، به کارهای علمی و پژوهشی مشغولند، یعنی تعداد اندیشمندان مدام افزایش پیدا کرده است. یعنی احساس شما این است که دادههای بیشتر، بد و خطرناک نیستند چون این حجم داده طبیعی است. بله. این یک فرآیند اندیشه آدمی است. نمیشد این اتفاق نیفتد. چون انسان از این نتیجه خیلی متعجب میشود. میخواهم این را بگویم که همین از ویژگیهای اندیشمندان و آدمهاست. در فلسفه موردی به نام جبر و اختیار داریم. میخواهم بگویم این مورد جبری شده است. ابزار جدید را میسازند و باید بشود و شده. نه اینکه بگویم قبلا نوشته شده و آرامآرام خودش را نشان میدهد. افراد و دانشمندان افزایش پیدا کردهاند و این مقدار زیاد اطلاعات و دادهها، نتیجه زحمات انسانهاست. این حجم از دادهها برای بشر گیجی و گنگی به همراه ندارد. خیر، بلکه حتی بهنظر من میزان آگاهیهایشان را افزایش میدهد. اما خطری که دارد، این است که میگویند خب از این به بعد دادهها کار خودشان را میکنند. خانم دکتر «نوذری» در دانشگاه آزاد، یکبار به من گفت با دانشجویان صحبت کن. اینها فکر میکنند همه کارها انجام شده و دیگر نمیتوانند کمکی کنند. دیدم واقعا اینطور فکر میکنند، مثلا فرض کنید قرار بود در مورد زمینشناسی شمال تهران کار کنند. گفتم شما خودت را به عقب برگردان، آیا 10سال قبل این اطلاعات وجود داشت؟ چرا الان هست؟ چون روی این مورد کار شده، پس شما هم باید کار کنید. اما نگاهی هست که تصمیمگیری دادهمحور میگویند. این خطر وجود ندارد که بگویند دادهها هوشمند شوند و خودشان کار کنند؟ البته شکی در مورد رباتها نیست. رباتها مال من و شماست و ما باید برای آن برنامهریزی کنیم. فرض کنید زمینشناسان نسل بعد یکسری حسگر طراحی کنند و در همان اسکله کشتیرانی که فرمودید این حسگرها را نصب کرده و دادههایی را از سنگ و آب و... جمع کنند و این دادهها تصمیم بگیرند که چه باید بشود. یا تصمیم بگیرند که آدمها را دور بریزند! این اندیشه همیشه میتواند وجود داشته باشد. من هیچگاه این را نادیده نمیگیرم، اما از اینکه بخواهد آن کار انجام و انسان حذف شود، تردید دارم. برگردیم به سالهای خیلی گذشته که زمینشناسی به آن صورت شناخته نشده بود، اما مثلا رودکی در ایران برای اولینبار از آن صحبت کرده است. وقتی به این مسایل نگاه میکنیم، این انگیزه وجود دارد و کسی که فکر میکند، این اندیشهها بارور میشود. این اندیشه است که باعث میشود رودکی بگوید تو با این چشمی که داری نمیتوانی جهان را تشخیص بدهی. با چشم خرد جلو برو. این تفکر از آزمایشکردن بهوجود آمده است. باوجود اینکه رودکی بیش از هزارسال قبل زندگی میکرده است. بله، میشود گفت مرتب اندیشههایی اضافه میشود و در نتیجه این اندیشههای جدید، تولید بر مبنای دانستهها و یافتههای پیشین است. همین الان که با هم صحبت میکنیم، یک چیزی تولید شده و ممکن است اگر بنویسیم، متوجه شویم چه چیز تازه و جدیدی تولید شده است. همیشه همینطور است، بههمیندلیل است که کتاب نوشته میشود. صرفنظر از اینکه از نظر فلسفی چرا اصلا کتاب نوشته میشود؟ پاسخش این است برای اینکه کسی نیست حرفش را گوش دهد. خودش مینویسد و خودش. اولین نفری است که میخواند و این موردی است که جدیدا در اروپا به آن پرداخته شده است. درواقع یکجور مکاشفه درونی است که فرد با خودش دارد و کتاب را مینویسد. بله، البته من خودم از ابتدای کارم در برنامههایی که داشتم هم همینطور به موضوع نگاه میکردم. فرمودید این پرسش از خود اتفاق میافتد. شما به شاخههای گوناگون فلسفه هم توجه میکنید و به این موارد هم میپردازید؟ بله. اما شما که در فلسفه تحصیل نکردهاید. بله، من در رشته فلسفه تحصیل نکردهام، اما بسیاری از کتابهای این حوزه را میخوانم. هنگامی که کتابی را میخوانید، باید از آن چیز تازهای دربیاورید، یعنی باید با دید انتقادی آن کتاب را بخوانید. کار درست این است که کتاب را با این دیدگاه بخوانیم والا خواندن صرف، فایدهای ندارد. بههمیندلیل است که من خیلی آرام هرکتابی را میخوانم. به قول فردوسی آهسته میخوانم. منظور از آهسته، کندبودن نیست، منظور این است که با فکر خوانده شود. اطلاع دارم به جز زمینشناسی، در عرصههای دیگر نیز فعال هستید، از جمله به ادبیات خیلی علاقهمند هستید. آیا تاریخ را هم مطالعه میکنید؟ من همیشه کتابهای مختلفی میخوانم. از زمان دبیرستان شروع به خواندن کتابهای پلیسی کردم. در این داستانها، کارآگان معماها را کشف میکردند و به پاسخ پرسشها میرسیدند. از آنجا این طرز فکر و رویکرد در من بهوجود آمد. زمینشناسی هم همین است و با توجه به شواهد موجود و اطلاعات در دسترس، چیز تازهای را کشف میکند. بههمیندلیل است که من هنوز هم همان عادت کتابخواندن را دارم. به ادبیات هم علاقه دارم اما مثلا فردوسی که میخوانم، از او میپرسم چرا این را گفتی؟ خودش که نیست به من جواب بدهد، ولی من میخوانم تا جوابم را پیدا کنم. بعضی وقتها پیدا نمیشود و خودم یک جواب برای این سوال متصور میشوم. نظر خودتان را چه میکنید؟ برای خودتان یادداشت برمیدارید؟ بله، شاهنامه مثل یک دریاست ولی هرکسی هرچه بخواند، غرق نمیشود. شگفتیای که انسان میگوید، همین است. منتها من شگفتیها را دوجور میبینم؛ یک شگفتیای که انسان نمیتواند بفهمد چرا و مواردی که تلاش کند، میتواند بفهمد چه بود و چه شده است. ممکن است بگوییم رازگشایی میشود اما فعالیت من در حوزه ادبیات اینطور نیست که بروم در این زمینهها کار تخصصی ادبی بکنم، ولی مثلا کتابهای ادیبان را میخوانم اما همیشه این سوال را میپرسم که چرا اینطور مینویسی؟ جواب این چرا را از کجا میآورید؟ یعنی کتابهای دیگر را به موازات آن میخوانید؟ در مورد شاهنامه ناچار شدم بررسی کنم دیگران چه گفتهاند، شاید 20کتاب در مورد شاهنامه خریدم، اما هیچکدام جواب من را ندادند. مثالی میزنم. زمانی که سعدی میگوید «خطا بر بزرگان گرفتن خطاست.» من این را قبول نکردم. انسانی وجود ندارد که خطا نکند، هر بزرگی اگر طبق گفته سعدی پیش میرفت، علم و دانش اینهمه پیشرفت نمیکرد. هر کسی از استادش چیزی را گرفته و افزایش داده. پس بهنظر شما، این گفته سعدی راه نقد را میبندد. بله، من آن را اینطوری میخوانم. اینها طرز فکر آن زمان بوده و الان دیگر کاربرد ندارد. یا مثلا در مورد ضربالمثلهای ایران میخوانم و در موردشان فکر میکنم، اما بعضیهایشان الان اصلا نباید به کار رود چون متعلق به روزگار ما نیست. اینکه میگویند «آب که از سر گذشت چه یک زرع چه هزار زرع»، اصلا درست نیست. اگر در آب بیفتی با دستوپازدن بیرون میآیی. من اینها را میخوانم. اندیشه ولو از کهنسال، به پیشرفت فکر انسانها کمک میکند. ولی راه اندیشه جدید بسته نیست و قبلیها ممکن است اشتباه کرده باشند. حتما اشتباه کردهاند، مانند من و شما. منتها انسان اگر به این اشتباهها دقت کند، احتمالا اشتباههای خودش کمتر خواهد شد. نقدکردن و اشتباهدیدن در کار سعدی، علاقه شما را به سعدی کم نمیکند. خیر، بگذارید اینطور بگویم. من که از دانشگاه با شما آشنا نبودهام و بعد از سالها با هم آشنا شدهایم. اینجا چشم خرد و دل دخالت میکند. این دخالت کرده و رابطهها را افزایش میدهد. سعدی را که میخوانید، شاید موافق 80درصدش نباشید، اما بقیه که هستند. این اثر میگذارد و ممکن است رابطه را افزایش دهد. این خیلی اهمیت دارد. خواندن کتابها وقتی فرق داشته باشد، چیزهای مختلفی را به شما نشان میدهد که ممکن است جور دیگری متوجه شوید. در یکهفته چه زمانی را به مطالعه اختصاص میدهید. همانطور که میدانید آهو یعنی عیب. «بیآهو کسی نیست اندر جهان» یعنی همه عیب دارند. من هم عیبی دارم. شاید خیلی هم عیب داشته باشم. یکی از عیبهای من این است زمانی که کتابی را میخوانم، تا آخر نمیروم و یک کتاب دیگر چشمک میزند و دنبال آن میروم. من این کتابها را به موازات هم میخوانم یا گاهی اوقات کفه یک کتاب سنگینتر است. در همه اینها، کفه شاهنامه سنگینتر شد به طوری که من زمانی تصمیم گرفتم نقدی بر شاهنامه بنویسم که این نقد الان دیگر نزدیک به اتمام است و من الان صفحات آخر نقدم بر شاهنامه را مینویسم. البته هرچه او گفته من هم گفتهام یعنی گفتهام اینطور میگوید، اما چرا میگوید؟ این نقد چندصفحه شده است؟ 120صفحه شده که خودم هم تایپ میکنم. زمانی که در دفتر هستم ممکن است آنجا بمانم و کارها کمتر شود. آن موقع کارهای دیگر انجام میدهم، مثلا تایپ کتاب 101پدیده زمینشناختی را آنجا هم ادامه میدهم. یا در مورد ژئومورفولوژی ایران، آنجا مینویسم. اینها کارهای شرکتی من نیست و وقتی یک پروژه میآید، همه اینها کنار میروند و آن کار پروژه را انجام میدهم. اما در منزل تا جایی که بتوانم فردوسی را میخوانم که تمامش کنم. از نظر زمانی آیا میشود گفت اختصاص وقتتان 70درصد علوم زمینی و 30درصد کارهای متفرقه است؟ بله، البته در منزل مطالعه علوم زمین خیلی کمتر است چون کارهای دیگری پیش میآید. تازهترین کارتان چیست؟ الان جدیدترین کتابی که گرفتهام «فلسفه طنز» است که میخواهم ببینم چرا اینطور میگوید. فرق نمیکند چهچیزی بخوانم، نگاهم این است. شاید اشکالاتی پیدا میشود که کسی آنها را نمیگوید. چه فیلمهایی میبینید؟ فیلمهایی که جنبه پلیسی و دادگاهی دارد، چون در دادگاه هم مسایل پرسش و پاسخ فراوان است. من روی این موارد وقت میگذارم. بهنظرم یکی از زمینههای مطالعاتی جدیدی که باز کردهاید، طنز فکاهی است. فکر میکنم این هم فکر بدی نباشد. من الان اجباری به نوشتن ندارم. اما کاری انجام میدهم که باعث شادیام شود. از پروژه بندرعباس فهمیدم باید کاری انجام دهم که خوشحال و شاد باشم. شما همیشه همینطور بودید. زمانی که پروژه بندرعباس را انجام دادید(1370)، تقریبا 30سال سابقه کار داشتید. بله، کار در سازمان زمینشناسی تقریبا در حال تمامشدن بود. ولی از همان سال اول کاری را که دلتان میخواست، انجام میدادید. بله، این خوی علمی را از همان دبیرستان داشتم. شما مطالعاتی درباره لهجه سمنانی و ارتباط آن با زبان فارسی داشتید. زبان ما سمنانی است. سال هشتم یا نهم بودم که تصمیم گرفتم فارسی صحبت کنم. تا آن زمان سمنانی صحبت میکردید؟ بله. تصمیم گرفتم دیگر سمنانی صحبت نکنم. طبیعی است آن موقع بعضی کلمات فارسی را نمیدانستم، مثلا بچهها میدانستند و میخواستند من را اذیت کنند، کلمات فارسی را میپرسیدند و تلفیقی از زبان فارسی و سمنانی را به من میگفتند. خدابیامرز مادرم مجبور شد فارسی صحبت کند، چون من جوابش را به سمنانی نمیدادم. این کار باعث شد مقداری زبان فارسیام بهتر شود. مگر زبان سمنانی با فارسی خیلی متفاوت است؟ بله، سمنانی در اصل از زبانهای پهلوی باستان است. ما در زبان سمنانی مانند زبان فرانسه برای همه واژهها نر و ماده داریم مثلا کتاب نر است، ولی قلم ماده است. بنابراین در افعالمان هم همینطور است. دستور زبانتان هم متفاوت است؟ بله و بههمینخاطر خیلیها متفاوت میشوند. با این توصیفات، سمنانی یک لهجه است یا زبان؟ لهجهای از زبان فارسی است. وقتی دستور زبان و کلماتش مستقل است... . در همه موارد اینطور نیستند. سمنانی جزو زبانهای ایرانی است. با همه این تفاسیر، زبان سمنانی که از یادتان نرفت. خیر، الان با خواهرم سمنانی صحبت میکنم. فارسی یادگرفتن مال جوانی بود، اما کمکم کرد، یعنی بهنوعی زباندوم من بود. در دبیرستان که زبان فارسی داشتیم. این کار باعث شد چیزهایی که نمیدانستم را یاد گرفتم، مثلا در سمنان واژههایی هست که من نمیدانستم معادل فارسی آن واژهها چیست. داییهایم برزگر بودند و سمنانی صحبت میکردند و از آنها میپرسیدم. بعضی از این کارها کمک کرد تا من در واژههای ژئومورفولوژی جدید از آن استفاده کنم. شما از این کلمات در نوشتههای زمینشناسی استفاده کردید؟ بله، چون این کلمهها و واژهها فارسی است، مثلا از رود باید آب رد شود اما از جایی که فقط سیل رد میشود، نمیگوییم رودخانه. میگوییم «کال». بعد در خاور ایران دیدم آنها هم از کلمه کال استفاده میکنند. همانطور که انگلیسیها از اعراب «وادی» را گرفتهاند. یا مثلا «لاخ» که سنگ است یا «دولاخ» که غبار است. من در دشت بیاض (خراسان) از پیرمردی حدود 20سال قبل در مورد زلزله 1347 دشت بیاض پرسیدم. ایشان به من توضیح داد و گفت زلزله آمد به کوه برخورد کرد و «دولاخ» کرد و برگشت؛ یعنی گردوغبار درست کرد؟ بله. خیلی از این کلمات در فارسی استفاده نشده و از بین میرود. منظورش گردوخاک بوده است. گردوخاک فارسی است، اما «دولاخ» یک کلمه است و قشنگ هم هست. از این موارد زیاد داریم. از کجا بفهمیم اصل این کلمه سمنانی است؟ مهم نیست. وقتی هم در زبان سمنانی و هم در زبانهای دیگر زیرمجموعه زبان فارسی از این کلمه استفاده میکنند بههرحال فارسی هستند. «دولاخ» و «کال» خیلی به کار میرود. اما باید تحقیقاتی انجام داد که فهمید چندتا از این کلمات در اصل سمنانی است. سخت است، اما میتوان این کار را کرد. --------------------------------------------------------------------------------- دیباچهای بر دستاوردهای علمی و تحقیقاتی مهندس «محمدحسن نبوی» همپایه برترین زمینشناسان جهان «محمدحسن نبوی» از پیشگامان علم زمینشناسی در سال1313 در شهر سمنان چشم به جهان گشود و در سال1335 در دانشکده فنی دانشگاه تهران در رشته مهندسیمعدن پذیرفته و در سال1340 در گرایش زمینشناسی دانش آموخته و در همان سال، کارمند سازمان زمینشناسی کشور شد که بهتازگی آغاز به کار کرده بود و هنوز زمینشناس نداشت. مهندس «نبوی» که همراه با مهندس «منصور صمیمینمین» نخستین زمینشناسان سازمان بودند، از زمینشناس ساده تا مدیر امور زمینشناسی سازمان ارتقا یافت و پس از بازنشستگی، در سال1369 همراه با چندتن از بزرگان مهندسی سازه، شرکت مهندسان آب نیرو را تاسیس کردند که تاکنون، بررسیهای زمینشناسی مهندسی و ژئوتکنیک و لرزه زمینساخت را برای جایگاه سدها و سازههای وابسته آن در این شرکت انجام میدهند. این استاد پیشگام زمینشناسی، کارهای مربوط به تعیین جایگاه بیش از 29سد ایران، چهارسد در کردستان عراق، پل دریاچه ارومیه، انتقال آب و موجشکن کشتیسازی بندرعباس را در کارنامه فعالیت خود دارد. «نبوی» از 1348 در دانشگاههای تربیتمعلم، شهیدبهشتی، امیرکبیر، آزاد اسلامی و سازمان نقشهبرداری، درسهای زمینشناسی ایران، چینهنگاری، زمینشناسی عمومی، تکتونیک و ژئومورفولوژی را تدریس کرده است که بهعلت فشردگی کارها در شرکت، ناگزیر از درسدادن دست کشید اما پیوند خود با دانشگاه و همچنین سازمان زمینشناسی را هیچگاه نگسسته و این نوع همکاریها هنوز هم دارد. تهیه شناسنامه غارها، شناسنامه کانسارهای مس، زر و سرب، تهیه استاندارد نقشهها و گزارش با مقیاس و تهیه نقشههای زمینشناسی اکتشافات «مورنی» کانسار از دیگر اقدامات وی در حوزه زمینشناسی است. زمانی یکی از استادان زمینشناسی دانشگاه گرنوبل فرانسه به ایران آمد. روزی مهندس «نبوی» به همراه این استاد فرانسوی به کوههای شمال سمنان رفتند. آنها چندروزی در آن منطقه تحقیق کردند و مهندس «نبوی» یافتههای خود را به او نشان داد. در بازگشت به تهران، در دفتر مهندس «خادم»، رییس سازمان، نشستی برگزار شد. استاد دانشگاه گرنوبل در این نشست به تعریف و تمجید از مهندس «نبوی» پرداخت و گفت: «ایشان دستکمی از زمینشناسان خوب و مجرب اروپایی ندارد و تاکید میکنم که من کارشان را پذیرفتهام.» این رویداد موجب شد که وی سه گرایش نوین را در خود بازشناسد. نتیجه این شد که چندنقشه و نوشتار به وجود آمد که از میان آنها، یکی نقشه زمینشناسی سمنان (1: 100/000) (که در گونه خود برای نخستینبار بود) و دیگری نوشتهای درباره دنبالهدار هالی که دیدهشدن آن نزدیک بود. دوم گرایش به یافتن و شناساندن کمترین خواستهها برای بررسیهای زمینشناسی (استاندارد) بود که آغاز کردند و برای نخستینبار، استاندارد نقشه و گزارش با مقیاس (1: 250/000) را نوشتند و این کار را دنبال کردند. بنابر درخواست سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، در سال1385 استانداردهایی در زمینههای زمینشناسیعمومی، زمینشناسیمهندسی، زمینریختشناسی و خطر زمینشناسی، زمینشناسی زیستمحیطی و لرزهزمینساخت نوشتند. اما ششمین استاندارد که زمینشناسی اقتصادی معدنی بود، بهعلت نبود بودجه در نیمهراه رها شد. در گشتوگذارهای آدینهای و تابستانی که به کوههای شمال، پهنههای خشک و جنوب و معدنهای رهاشده آن داشتند، با بسیاری از واژهها بهویژه از گونه ریختاری آشنا شدند که از همه آنها بهرهگیری کردهاند. در برداشتهای روزمینی هم، همیشه از مردم بومی پرسشهایی میکردند و پاسخهای خوبی هم میشنیدند. بر این پایه بود که در سازمان زمینشناسی، برای نخستینبار واژههای ریختشناسی را نوشتند و بهکار گرفتند (1345). در کمترین خواستهها (استاندارد) برای نقشههای زمینشناسی نیز پیشنهاد کردند جدولی سامان داده شود که واژههای بومی و همارز فارسی و انگلیسی آنها در راهنمای نقشه گنجانیده شود. پس از آن، در بخش واژهگزینی دانشگاه آزاد (چاپ 1355)، نشر دانشگاهی (1365)، صنعت آب، وزارت نیرو و فرهنگستان زبان، شاخه زمینشناسی همکاری داشتند که نتیجه همه این فعالیتها چاپ و منتشر شده است. علاوه بر همه اینها، کمیتهای چهارنفری را در سازمان زمینشناسی کشور راه انداختند و بسیاری از واژههای زمینشناسی را در چهار گروه واژهگزینی، واژهیابی، واژهسازی و واژهپذیری جداسازی کردند. درنتیجه این فعالیت تحقیقاتی، تهیه چندنقشه و نوشتار بهوجود آمد که از میان آنها یکی نقشه زمینشناسی سمنان (1: 100/000) است که در گونه خود برای نخستینبار بود، علاوه بر این برای نخستینبار، استاندارد نقشه و گزارش با مقیاس (1:000/250) را تدوین کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.