مصدق از نگاه مصدق
ضیاء مصباح-دبیر کانون علوم اداری ایران
امروز، چهلوهشتمین سالگرد درگذشت دکتر محمد مصدق است. ایشان در خاطرات خود، نکات مهمی درباره مسایل مختلف کشور بیان کرده است. در مقدمه کتاب خاطرات و تالمات مصدق که به اهتمام شادروان ایرج افشار چاپ شده است، آمده: «این کتاب درواقع اتوبیوگرافی واقعی و حقیقی جامع و کاملی است در همه زمینههای زندگی مصدق و او برپایه شواهد و مدارک و اسناد، فردی است امین، صدیق، راستگو، راسترو و در گفتار، کردار و رفتار پاک و پاکیزه و عاری از هرنوع شائبهای و در یک کلام گفتار و نوشتارهایش برهان قاطعی است از برای آحاد ملت ایران. بهعلاوه خاطرات و شرححالهای خودنوشت برای مورخ و محقق ارزش و اهمیت بسیاری دارد و از جمله اسناد گویا و زندهای است برای هر عصر و دوره و برای هر رجل سیاسی آن روزگار و زمانه».
شادروان دکتر عبدالحسین زرینکوب، مورخ، ادیب و محقق توانا نیز در مقدمه کتاب دوقرن سکوت، به ارزش اتوبیوگرافی اشاره کرده است. جهت آگاهی نسل جوان به سهمورد از نوشتههای دکتر مصدق به شرحی که آمد اشاره میشود: موضوع انتصاب به ایالت فارس: ورودم به شیراز مواجه بود با ناامنیهایی که در بعضی از نقاط مخصوصا آباده بروز کرده و فرمانفرما هم استعفا داده بود و دولت این مأموریت را به هرکس تکلیف مینمود چون برقراری امنیت پول و استعداد میخواست، نمیپذیرفت. نه مردم میخواستند کسی به فارس برود که از والیان آنجا پیروی کند و نه سیاست انگلیس در آن وقت تبلیغات کمونیستی رو به شدت بود و سعی میکرد مردم ناراضی شوند منتقدان هم که میدانستند هر کس از تهران اعزام شود به ضرر عموم خواهد شد، از تمام طبقات و احزاب و دستهجات به تلگرافخانه رفتند و انتساب مرا به آن ایالت از حسن پیرنیا که نخستوزیر بود درخواست کردند، او به من تلگراف نمود- شرایط خود را برای تصدی این خدمت پیشنهاد کنم و با من وارد مذاکره شدند و مرا به توقف در شیراز و قبول خدمت تشویق نمودند و گفتند: حقوق یکوزیر در ماه 750تومان است ولی در فارس بیش از آن یعنی: 1ـ حقوق دولت یکماهه ششهزارتومان در یکسال 72هزارتومان 2ـ قوامالملک ماهی دوهزارتومان به والی میپردازد. 3ـ عشایر قشقایی نیز همین مبلغ را به والی میدهند. 4- از نصیرالملک بابت عواید متفرقه ماهی 20هزارتومان والی ایالت میگیرد و... چنین پیشنهادی مخالف سبک و سلیقه من بود قبول نکردم. گفتند حالا که چیزی نمیخواهید به شما چیزی نمیدهیم. گفتم مقصود این است که از مردم چیزی نگیرید، برای مردم چه فرق میکند که وجه بدهند ولی شما به من چیزی ندهید؛ متعهد شدند نه از کسی بگیرند و نه پولی به من بدهند این بود که به دولت تلگراف زدم که اگر رجال متنفذ به عهد خود وفا کنند من نه پول میخواهم نه قوا و از حقوق ایالتی هم ماهانه دوهزارتومان برای پذیرایی در دستگاه بیشتر نخواهم گرفت و اگر خلف عهد کنند من آن کسی نخواهم بود که علیه مردم قوا به کار ببرم و آنوقت استعفا میدهم. دوران والیگری فارس: هنوز بیش از چندروزی به آخر سال نمانده بود که مویدالشریعه یکی از علما و ملاکین شیراز نزد من آمد و از پلیس جنوب شکایت کرد و گفت ملک مزروعی من را میخواهند میدان اسبدوانی قرار دهند که من از فرمانده انگلیسی پلیس جنوب خواستم که توضیح دهد و نتیجه گرفتم که قصدشان این است بعد از اسبدوانی خسارت صاحب زمین را بپردازم و تصور میکردم که اینکار مویدالشریعه را راضی کند اما او گفت امسال با اقداماتی که شما کردید به من وجهی میدهند ولی حق استفاده از زمین را برای خود حفظ میکنند و سالهای بعد به استناد این سابقه چیزی به من نخواهند داد به او گفتم خودتان به فرمانده قشون مراجعه کنید در جواب گفت من به کسی امید ندارم و شکایتم را به خدا خواهم گفت و از جلسه خارج شد... . از این تازهبیان متأثر شدم در این اثنا کارتی از فرمانده انگلیسی رسید و مرا برای روز اسبدوانی دعوت کرد در جواب نوشتم که از حضور در آن محل که مالک آن راضی نیست خودداری میکنم که با رسیدن نامه کلنل انگلیسی تلفنی به من گفت از کاری که شده معذرت میخواهم و زمین دیگری برای اسبدوانی تهیه کرد و تمام چادرهایی که در ملک غصبی برپا شده بود به محل جدید حمل نمودهام این طرز رفتار در روزهای آخر سال1299 اتفاق افتاد و برای من بسیار خاطرهآمیز شد. پیشنهاد نخستوزیری و قبول آن: زمانی که جمال امامی نماینده مجلس شانزدهم پیشنهاد نخستوزیری را به من داد با تصور اینکه مانند سالبیستوچهار که همین پیشنهاد را در مجلس چهاردهم به من داده بودهاند و آن را رد کرده بودم اینبارهم آن را نخواهم پذیرفت اما بلافاصله با این پیشنهاد موافقت کردم و با رایاعتماد اکثریت نمایندگان به نخستوزیری انتخاب شدم. موافقتم به این دلیل بود که طرح نمایندگان راجعبه ملیشدن صنعت نفت از بین نرود و در مجلس تصویب شود، چنانچه سیدضیاءالدین نخستوزیر میشد دیگر مجلسی نمیماند تا موضوع تایید شود و من را هم با عدهای دیگر تبعید میکرد چنانچه شخص دیگری هم متصدی من میشد باز من نمیتوانستم صنعت نفت را ملی کنم... مگر من در مجلس چهاردهم نماینده اول تهران نبودم و نطقی تهیه نکرده بودم تا در جلسه علنی بخوانم و از مضرات قرارداد نفتی1933 ایران و انگلیس جامعه را مطلع کنم که وضعیت مجلس اجازه نداد چون وکلای آن دوره غیر از چندنفری همه بدون تمایل سیاست خارجی وارد مجلس شده بودند و حاضر نمیشدند کسی راجع به این قرارداد حرفی زده یا اظهارنظری کند. نخستوزیر فقید ایران و بانی ملیشدن صنعت نفت در تاریخ 29اردیبهشت1260 متولد شد و در 14اسفند1345 در سن 85سالگی جان به جانآفرین تسلیم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.