پیدایش «فراخود» در کودکان و آسیبهای احتمالی آن
علیاکبر رحیمی . دانشجوی دکترای مشاوره خانواده
بنابر گفتهای قدیمی، بچه به دنیا که میآید تازه دردسرها شروع میشود. بعد از ذوقوشوقهای چندروزه و چندماهه ابتدایی پس از تولد هر کودکی و بهتدریج که کودک مسلط به زبان شد، بحث تربیت و پرورش رفتارهای صحیح به کودک، بزرگترین نگرانی والدین است. در این میان و در بسیاری از اوقات با تمام نیتهای خوب و اعمال بهظاهر دلسوزانهای که آنها انجام میدهند، بروز رفتارهای (بهزعم والدین) غلط و منفی بچهها بیشتر از رفتارهای خوبشان است. اکنون سوال این است: به چه شیوهای به بچهها بیاموزیم که برخی کارها غلط و برخی دیگر درست هستند؟ پاسخ هرچه باشد، اما نتیجهاش مشخص است: پیدایش پدیدهای که در روانشناسی به آن فراخود گفته میشود. اگرچه این اصطلاح اولینبار توسط فروید بهکار گرفته شد و بعدیها با نظر او بهطور کامل موافق نبودند اما بههرترتیب همه روانشناسان بعد از او موافق این قضیهاند که در حدود سه و چهارسالگی والدین بایدها و نبایدهای رفتاری را به بچهها با لحن تند و شدیدتری گوشزد میکنند. فروید بر این عقیده است که این اتفاق منجر به شکلگیری فراخود میشود. وی معتقد است در ابتدا همه ساختار شخصیت کودک بخشی است به نام نهاد، که تمام هموغمش فقط خوردن و لذتبردن است، بیآنکه منبع تغذیه، امکانات زمانی و اخلاقی برایش مهم باشد. در مرحله دوم بخشی دیگر به نام خود به وجود میآید و کودک از وجود خارجی خودش آگاه و مثلا متوجه میشود برخی چیزها مال خودش است و برخی چیزها نه. در مرحله آخر، بخش فراخود شکل مییابد و پیدایش این بخش با مفهومی به نام عقده ادیپ همراه است که در این مقاله حوصلهای برای توضیح آن نیست. بههرترتیب من برتر یا فراخود یا سوپرایگو، در برخوردها و رفتارهای کلامی و غیرکلامی والدین و اطرافیان کودک شکل میگیرد. فراخود (که در عوام مردم بیشتر با اصطلاح وجدان شناخته میشود)، مملو از بایدها و نبایدهاست، محل تجمع خواستههایی است که از اصل اخلاق تبعیت میکنند. در این بخش، پذیرش قوانین و هنجارهای جامعه مهمترین هدف است. هدف والدین هم مشخص است: فهماندن این قضیه به کودک، که هرکاری که دلش خواست، نمیتواند انجام دهد و بسا ممکن است بهخاطر برخی کارها (که اتفاقا کودک از انجام آن امور لذت هم میبرد... مثل شکستن شیشه یا بههمریختن اتاق) تنبیه هم بشود. در اولین برخوردها، واکنش کودک سراسر از سرگشتگی یا حتی نفرت از والدین و آن اصول است. در مراحل بعدی امید میرود بهتدریج که کودک اجتماعیتر میشود، با این اصول، برخورد ملموستر و واقعبینانهای داشته باشد و همه آن اصول را بپذیرد ولی قصه به این راحتی پیش نمیرود. زیرا بهتدریج که کودک بزرگتر میشود، گاهی اوقات، محتوای این بخش از شخصیتش بیشتر از سایر بخشها میشود. در بازیهایش این محدودیتها وجود دارد، در مدرسه بیشترین اصول اخلاقی به کودک گوشزد میشود، محتوای کتابها پر از همین اصول است، در دوران نوجوانی و با پیدایش احساس گرایش به ارتباط با جنس مخالف، محدودیتهای دیگری نیز به این بخش اضافه میشود، بعدها حتی در زمان رانندگی، دوران خدمت اجباری، ازدواج، شغل و سایر موقعیتهای اجتماعی، اصول اخلاقی متعددی به این بخش اضافه میشود و مدام که فرد در پدیدههای اجتماعی قرار میگیرد و در لحظههایی که مستلزم تصمیمگیریهای اخلاقی میشود، باید از اصول فراخودش تبعیت کند. بهطور معمول سرپیچی از این اصول، دردی روحی را در پی خواهد داشت بهنام عذاب وجدان و احساس گناه و همچنین شرمساری و این ابتدای بحران برای فرد است. روانشناسان معتقدند در برخی اوقات و در برخی افراد، محتوای فراخود بهقدری با اصول اخلاقی خشک و غیرمنعطف پر شده است که فرد حتی از رفع بسیاری نیازهای طبیعی خودش یا زیردستانش مثل آزادی، هیجانات، امور جنسی و... سر باز میزند و به اصطلاح آنها را در خود سرکوب میکند. این افراد اگرچه بهظاهر انسانهایی اخلاقیاند (و بهقول معروف دیگران را راضی نگهداشتهاند)، اما خودشان و زیردستانشان، آسیبهای فراوانی میبینند. طبیعی بهنظر میرسد که کودکی در مراحل رشدش متوجه شود نمیتواند به همه خواستههایش برسد، اما مهم است که این ممنوعیتها با چه کیفیتی و با چه زبانی به کودکان گفته شود. در بسیاری اوقات والدینی بسیار سختگیر یا حتی بسیار بیاعتنا و آسانگیر، نتیجه کارشان در این زمینه منجر به تربیت کودکانی میشود که صرفا به سرکوب ظاهری غرایز و خواستههای (به ظاهر) ناموجه در حضور والدین [و در مراحل بعدی] سایر منابع قدرت مثل مدیر، معلم، پلیس و... میشوند. سرکوبی یک درخواست، هرگز به معنای فروکشکردن آن نیست و صرفا خودش را از شکلی به شکل دیگر نشان میدهد. برخی اوقات کودکانی که با این مدل بزرگ میشوند، آدمهایی میشوند که نه میتوانند از انجام امور دلخواهشان [که مورد نفرت اجتماع است] سر باز زنند و نه میتوانند به فشارهای اجتماعی بیتوجه باشند. خب فقط یک راه برای اینان بیشتر نمیماند: ریا. یعنی تظاهر به انسان اخلاقی. بههرترتیب عقیده بر آن است که منشا اینگونه رفتارها در نحوه پیدایش همان مفهوم فراخود است. در کودکی به بچهها آموخته میشود درصورتی آدم خوبی خواهند بود و دیگران دوستشان دارند که طبق تمایلات والدین رفتار کنند و بعد هر والد اصول خاص خودش را به بچهاش منتقل کند؛ هم با رفتارهای کلامی و هم غیرکلامی. آنگونه که مشاوری مشهور با نام راجرز میگوید، بچهها برخی اوقات یاد میگیرند خودشان نباشند بلکه صرفا همانی باشند که والدین میخواهند. بعدها یاد میگیرند همانی باشند که ادارات دولتی در هنگام استخدام میخواهند یا همانی بشوند که در ادارات موجب رشد و ترفیع شغلی میشود یا همانی بشوند که همسرشان از شریکی رویایی در ذهن دارد. درواقع برخی اوقات، آنها در هیچکدام از این موقعیتها تغییر شخصیت روانشناختانهای نکردهاند بلکه صرفا فقط نقش آن را بازی کردهاند، یعنی همان که پیشتر گفته شد: ریا. حتی اگر فرض بگیریم که نقش بازی نکردهاند، باز هم اتفاق مثبتی نیفتاده است؛ آنها هیچوقت خودشان نبودهاند و صرفا آنی بودهاند که دیگران یعنی منابع قدرت از آنها میخواهند و این یعنی ابتدای ویرانی. اینجا و در این سیستم، استقلال شخصیتی معنی پیدا نمیکند. با عمیقشدن در این بحث متوجه میشویم اگرچه اصول اخلاقیای که دربرگیرنده خوب و بدها هستند، تا حدودی در همه جوامع مشترکند، با اینحال، تلقی انسان خوب یا بد، تاحدودی از جامعهای به جامعه دیگر فرق دارد. حتی در سیر تاریخی یک جامعه خاص، معنای انسان ممتاز در دیدگاه والدین آن جامعه در مراحل خاص تاریخی تا اندازهای متفاوت بوده است. سخن آخر اینکه فراخود بخشی از شخصیت کودک است که مملو از اصول اخلاقی است. در برخی اوقات، بهجای آنکه این بخش شخصیت کمکی به افراد کند، باعث پیدایش آسیبها و بحرانهای فراوانی برای او و زیردستانش میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.