«چارلز اشمیتز» استاد دانشگاه «تاوسون» آمریکا در گفتوگو با «شرق»:
به آینده «یمن» بدبینم
نوژن اعتضادالسلطنه
تجزیه، بدترشدن وضعیت اقتصادی و انزوای دیپلماتیک همگی از جمله شرایط نامطلوبی هستند که از نظر «چارلز اشمیتز» پروفسور جغرافیای دانشگاه «تاوسون» بالتیمور واقع در ایالت «مریلند» آمریکا و کارشناس مسایل سیاسی و اجتماعی معاصر یمن، پس از بهقدرترسیدن حوثیهای یمنی تشدید خواهند شد. در گفتوگو با او نظراتش درباره تحولات اخیر یمن و تاثیر آن بر چشمانداز سیاسی آن کشور را مورد پرسش قرار دادم؛ از وضعیت اقلیتهای مذهبی و زنان یمنی تا تاثیر بحران یمن بر مناسبات ایران و عربستانسعودی. در این بین، پروفسور «اشمیتز» از دغدغهها و بدبینیهایش نسبت به آینده آن کشور گفت. اما او معتقد است تنها در صورت اتخاذ تصمیمی عاقلانه از سوی رهبران سیاسی یمن امکان بهبود اوضاع وجود دارد هرچند روزنه امید اندکی دیده میشود.
برای برخی از تحلیلگران در دستگرفتن کنترل صنعا پایتخت یمن غیرقابل پیشبینی بود. حوثیها چگونه به این موفقیت دست یافتند؟ چه وضعیتی در یمن حاکم بود که منجر به در دستگیری کنترل امور توسط حوثیهای یمنی شد؟ انصارالله یکی از گروههای اپوزیسیون یمنی است که نیروهایش در بخش کوچکی از شمال یمن مستقر هستند. این گروه از سوی تمام گروههای مخالف رژیم «علی عبدالله صالح» مورد حمایت قرار گرفته است. در ژانویه2014، انصارالله حملاتی را علیه حزب «اصلاح» آغاز کرد که در نهایت منجر به سرنگونی دولت در پایتخت یمن شد. تغییر وضعیت این جریان از یک جنبش اپوزیسیون به گروهی که رهبری ملی مبارزات را در دست گرفته بود، سبب شد تا شرایط برای ائتلاف آن گروه با گروههای دیگر فراهم شود و به اینترتیب اقدامات دولت موقت «منصور عبد ربههادی» رییسجمهوری مستعفی یمن بیاثر شد. حوثیها در عرصه سیاست عملی پراگماتیست (عملگرا) خواهند بود یا آنکه به رویکردهای ایدئولوژیک ملتزم باقی خواهند ماند؟ چشمانداز روابط یمن و آمریکا در ماههای آینده را چگونه ارزیابی میکنید؟ هدف حوثیها از سردادن شعار ضدآمریکایی نه، ایالاتمتحده، بلکه «علی عبدالله صالح» رییسجمهوری سابق یمن بود. این شعارها انتقادی از رژیم صالح و همپیمانی او با ایالاتمتحده بود. هواداران انصارالله شعار مرگ بر آمریکا را در سال2003 در صنعا سر دادند؛ زمانی که آمریکا حمله نظامی علیه عراق را آغاز کرده بود. حوثیها با سردادن این شعار قصد داشتند نشان دهند رژیم «صالح» در راستای منافع ملی یمن گام برنمیدارد، بلکه اقداماتش همسو با خواسته آمریکاییهاست. آمریکا با انصارالله تا جایی همکاری خواهد کرد که آنان بتوانند یمن را به ثبات برسانند. انحلال پارلمان یمن اخیرا به دستور حوثیها انجام شد. چنین اقداماتی از نظر آمریکا قابل توجیه نیست در نتیجه این تصمیم بود که آمریکاییها سفارتخانه خود در صنعا را تعطیل کردند تا به انصارالله برای نشستن پای میز مذاکره و یافتن راهحلی سیاسی برای بحران ایجادشده فشار بیاورند. اکثر کشورهای غربی و عربی فعالیت سفارتخانههای خود در صنعا را به حالت تعلیق درآوردهاند. بدون بهرسمیتشناختن دولت جدید یمن از سوی کشورهای خارجی، موقعیت آن کشور در نهادهای بینالمللی چگونه خواهد بود؟ به نظر شما وضعیت روابط یمن با کشورهای دیگر به چه سمتوسویی حرکت خواهد کرد؟ تعطیلی سفارتخانهها از سوی کشورهای خارجی با همان هدفی انجام شده که آمریکاییها نیز درصدد آن هستند: بازگشت رهبران حوثی پای میز مذاکره. در اخباری که طی هفتههای گذشته منتشر شده، آمده پیشرفتهایی در مذاکرات صورت گرفته است. در صورتی که راهحلی سیاسی برای بحران یمن پیدا شود، سفارتخانههای خارجی در آن کشور باردیگر کار خود را از سر خواهند گرفت حتی اگر انصارالله در قدرت باقی بماند. این اقدام به ضرر انصارالله نیست، بلکه انحلال پارلمان، اقدامی نادرست از سوی آنان بوده است. کشورهای شورای همکاری خلیجفارس و عربستانسعودی از حوثیهای یمنی بهشدت انتقاد کرده و اقدامات اخیر آنان را مصداق «کودتا» علیه دولت «قانونی» در صنعا خواندهاند. آیا فکر میکنید روزنه امیدی برای بهبود روابط یمن با عربستانسعودی و دیگر کشورهای عربی باقی مانده است؟ کشورهای عضو شورای همکاری خلیجفارس نگرانی زیادی درباره نفوذ و تاثیرگذاری ایران دارند با این حال، آنان این موضوع را بهرسمیت شناختهاند که انصارالله، یک جریان سیاسی یمنی است و این موضوع را درک کردهاند که آن گروه بخشی از آینده سیاسی یمن است. سعودیها باب گفتوگو با حوثیها را نبستهاند چراکه هنوز هم میخواهند در یمن نفوذ داشته باشند. سعودیها با هرگروهی در یمن همکاری خواهند کرد البته تا مادامی که آن گروه مانعی در مسیر تاثیرگذاری و نفوذ عربستانسعودی بر اوضاع یمن ایجاد نکند. شرایط اقتصادی یمن تحت زمامداری حوثیها را با وجود نداشتن روابط خوب آن کشور با دولتهای جهانی، چگونه پیشبینی میکنید؟ وضعیت اقتصادی در یمن بسیار بد است و قبایل مستقر در شرق آن کشور از دسترسی به نفت محرومند. در نتیجه، وضعیت روزبهروز و با سرعتی مضاعف در حال بدترشدن است. وضعیت بد اقتصادی احتمالا قویترین عامل برای قانعکردن انصارالله بهمنظور نشستن پای میز مذاکره با هدف عادیسازی روابط با کشورهای عضو شورای همکاری خلیجفارس خواهد بود. شورای همکاری خلیجفارس اصلیترین بازیگر اقتصادی در یمن است؛ بهخصوص عربستانسعودی که سالها به آن کشور کمک کرده بود. همکاری بین ایران و آمریکا در یمن بر سر مبارزه با عناصر القاعده در آن کشور، مشابه همکاریهای غیرمستقیم نظامی در عراق و سوریه علیه داعش را تا چه اندازه امکانپذیر میدانید؟ من درباره میزان نقش مستقیم ایران در عملیات انجامشده علیه القاعده در یمن نمیتوانم با اطمینانخاطر سخنی بگویم. انصارالله کارشناسانی را در اختیار دارد که در حال فعالیت برای مبارزه علیه داعش هستند، آنان نیروی کافی هم دارند. در نتیجه، بهگمانم به نظر نمیرسد در اینباره نیازی به کمک ایران داشته باشند. انصارالله بهطور مستقیم با آمریکا همکاری نخواهد کرد، اما همپوشانیهایی میان منافع انصارالله و آمریکاییها در نبرد علیه القاعده وجود دارد. آیا میتوان گفت پیروزی اخیر حوثیهای یمنی سبب شده تا ایران در معادلات منطقهای دست بالا را پیدا کند؟ تاثیر تحولات اخیر یمن بر روابط تهران- ریاض چگونه خواهد بود؟ ریاض نگرانیهای زیادی درباره میزان نفوذ ایران در یمن دارد. عربستانسعودی به همین دلیل تمایل دارد تا یکی از یاران نزدیک انصارالله باشد و جای ایران را بگیرد و به همین دلیل در این راستا تلاش میکند. روابط تهران- ریاض در وضعیت خوبی قرار ندارد. یکی از شعارهای مطرحشده توسط حوثیهای یمنی «مرگ بر اسراییل» بوده است. یمن شاهراهی استراتژیک بهسوی دریای مدیترانه است و از این جهت برای رژیم اسراییل اهمیتی کلیدی دارد. به نظرتان رویکرد کنونی حوثیها چه تاثیری بر روابط یمن و رژیم اسراییل خواهد گذاشت؟ آیا میتوان گفت حوثیهای یمنی تهدیدی جدی علیه رژیم اسراییل هستند همانطور که گروه حزبالله لبنان تلآویو را تهدید میکند؟ خیر، شعار «مرگ بر اسراییل» سر دادهشده توسط هواداران انصارالله به آن منظور است که آنان نشان دهند انصارالله هویتی یمنی دارد و خود را مدیون و وابسته به هیچ قدرت خارجی نمیداند. انصارالله برنامهای برای اقدام نظامی علیه رژیم اسراییل ندارد. حوثیهای یمنی در شعارهای خود به یهودیان نیز حمله میکنند. آیا این موضوع نشانگر آن است که آنها میان یهودیان و رژیم اسراییل تمایزی قایل نیستند؟ با توجه به اینکه اقلیت یهودی در یمن ساکن هستند، این رویکرد چه تاثیر احتمالیای بر زندگی آنان خواهد گذاشت؟ بهنظر میرسد انصارالله مخالف رژیم اسراییل و یهودیان است. یهودیان باقیمانده در یمن در تلاش هستند تا آن کشور را ترک کنند. تعداد کمی از آنها از عمران به صنعا مهاجرت کردهاند و اکنون در تلاش برای خروج از یمن هستند. بهقدرترسیدن حوثیها در یمن مصیبتی برای تعداد اندک یهودیان ساکن یمن است. حوثیها چه دیدگاهی درباره دموکراسی دارند؟ مهمترین مانع در مسیر دستیابی به دموکراسی در یمن چیست؟ دموکراسی یکی از ارزشهای سیاسی مهم در یمن است. آن کشور بهشدت دچار جداافتادگی جمعیتی و شکاف قبیلهای است. هیچ گروهی تاکنون نتوانسته اقتدار خود را بر تمام بخشهای یمن اعمال کند. با اینحال، تمام رهبران یمن بر سر برخی از جنبههای دموکراسی که برای ایجاد ثبات در آن کشور حایزاهمیت هستند، با یکدیگر به توافق رسیدهاند. انصارالله هم اگر بخواهد کنترل خود بر امور را حفظ کند، مجبور به برگزاری انتخابات در آیندهای نزدیک خواهد بود. آیا گمان میکنید تشکیل دولتی ائتلافی با حضور حوثیها و دیگر گروههای سیاسی یمنی امکانپذیر است؟ بله، انصارالله قادر به اداره امور کشور به تنهایی نیست. حتی ائتلاف با جناح وابسته به «صالح»، این امر را برای آنان امکانپذیر نمیکند. همانگونه که میدانید، یمن دارای ساختاری قبیلهای و با حاکمیت ارزشهای سنتی است. با چنین بستری و با توجه به تحولات اخیر در یمن چه چشماندازی برای وضعیت زنان آن کشور متصور هستید؟ زنان در یمن بازیگران مهمی در عرصه سیاسی هستند. در حال حاضر از بین 15عضو جدید در کمیته قانونگذاری که توسط انصارالله تعیین شدهاند، نام دونماینده زن دیده میشود. به نظر میرسد در پارلمان جدید یمن 30درصد از سهم کرسیهای پارلمانی به زنان اختصاص یابد. حضور زنان در سیاست، بخشی پذیرفتهشده در سیاست مدرن یمن است. آیا در صورت ادامه تنش کنونی در یمن میتوان احتمال داد آن کشور تجزیه شود؟ نظر شما درباره آینده یمن چیست؟ بله، امکان تجزیه یمن وجود دارد. درواقع، باید بگویم بهطور غیرعلنی و غیررسمی یمن هماکنون نیز کشوری تجزیهشده و فاقد یکپارچگی است. آینده بدی را برای یمن پیشبینی میکنم با اینحال نه ضرورتا بد. چشمانداز سیاسی یمن وابسته به اقدامات رهبران سیاسی آن کشور خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.