ویژگیهای فنی آینه اولیه تلسکوپ ملی ایران
صاف همچون آسمان ایران
احمد درودی .مسوول گروه اپتیک طرح رصدخانه ملی ایران ،عضو هیاتعلمی دانشگاه زنجان
داشتن یک تلسکوپ ملی که با استفاده از آن بتوان پژوهشهای علمی سطح بالا انجام داد، یکی از آرزوهای دیرینه جامعه نجوم کشور بود. بهتازگی کار ساخت آینه اصلی این تلسکوپ تمام و این قطعه بهمنماه گذشته وارد کشور شد و مسوولان طرح رصدخانه آن را تحویل گرفتند. بهاینترتیب ما یکگام دیگر به ساخت این تلسکوپ نزدیک شدیم. بههمینمناسبت ویژگیهای فنی این تلسکوپ را مرور میکنیم: 1 یکتلسکوپ پژوهشی از چندینبخش اصلی مانند بخشهای اپتیکی، مکانیکی، کنترل، ابزار رصدی و... تشکیل شده است. بخش اپتیک نیز از دوبخش آینه اصلی یا آینه اولیه و آینه ثانویه تشکیل شده است. قطر آینه اولیه 340سانتیمتر (3/4متر) و قطر آینه ثانویه 60سانتیمتر (0/6متر) است. شعاع انحنای آینه اولیه این تلسکوپ 5060میلیمتر (5/060متر) است. 2 شکل کلی این آینه هذلولی است، هرچند برخی گمان میکنند که سهمی است. البته بسیاری از این نوع تلسکوپها که به کسگرین معروفند، آینه اولیه سهمی دارند، ولی آینه اولیه و ثانویه تلسکوپ ملی ایران هذلولی است به همین سبب این تلسکوپ به ریچیکرتین معروف است و این موضوع یکی از دلایل منحصربهفردبودن آینه اولیه تلسکوپ ملی است. همین موضوع باعث میشود ابیراهی کروی و کما در تصویر تا مقدار زیادی کمتر شود. البته هذلولیبودن آینه اولیه آزمون آن را مشکل میکند. 3 ابیراهی یکی از مشکلاتی است که در هنگام تشکیل تصویر در تلسکوپها پدید میآید و مانع تشکیل یک تصویر دقیق، شفاف و واضح میشود. جبهه موج نور رسیده از ستاره هنگام بازتاب از آینه تلسکوپ، ممکن است از شکل ایدهآل تغییر کند. این پدیده ابیراهی نام دارد. برای مثال اگر جبهه موج فرودی موازی باشد، انتظار داریم پس از انعکاس از یک سطح تخت، باز هم موازی باشد اما اگر تغییر کند، میگوییم ابیراهی رخ داده است. معمولا در طراحی تلسکوپها سعی میکنند کمترین مقدار ابیراهی روی دهد یا در صورت امکان، جلو ابیراهی گرفته شود یا اثر آن را به کمترین مقدار ممکن برسانند. 4 جنس شیشه استفادهشده برای آینه تلسکوپ، سرامیکی است که به «Zerodur» معروف است که حباب یا ناخالصی بیش از 0/2میلیمتر در شیشه آن وجود ندارد، البته لازم به ذکر است وجود حباب درون شیشه بهطور معمول مشکل چندان مهمی نیست، اما اگر این حبابها در نزدیکی سطح وجود داشته باشد، مشکلات هنگام سایش و صیقل آینه پدیدار میشود زیرا حبابها در سطح ظاهر شده و سبب پراکندگی نور بازتابی از سطح آینه میشود. بنابراین باید مطمئن بود که تا عمق چندمیلیمتر زیر سطح شیشه خام آینه تلسکوپ، حبابی وجود ندارد. این موضوع هنگام انتخاب شیشه خام آینه اولیه تلسکوپ ملی ایران در نظر گرفته شده است. 5 ضریب انبساط خطی شیشه آینه اولیه تلسکوپ ملی بسیار پایین است بهطوری که در ازای یکدرجهسانتیگراد تغییر دما، قطر آینه فقط حدود یکمیکرون تغییر میکند و حساسیت دمایی آن در مقایسه با شیشههای معمولی 1 به 200 است. یکی از مهمترین نکات برای طراحی و ساخت تلسکوپها توجه به تغییرات دمای درون گنبد تلسکوپ است. معمولا ممکن است دمای همه بخشهای درون گنبد تلسکوپ به یک اندازه نباشد، معمولا سمتی از گنبد تلسکوپ که در روز رو به خورشید است، گرمتر از بخشهای دیگر است. علاوهبراین موتورهایی که درون گنبد تلسکوپ فعالند، ممکن است حرارت ایجاد کنند و همین موضوع باعث میشود در بخشهای مختلف تلسکوپ اختلاف دما پدید آید. اگر ضریب انبساط حرارتی شیشه زیاد باشد، در اثر این انبساط حرارتی، شیشه تغییرشکل میدهد و درنتیجه تصویری که حاصل میشود، تصویر چندان مطلوبی نخواهد بود، اما ضریب انبساط شیشه این آینه بسیار کم است و درنتیجه در اثر گرما، تصویر حاصل از تلسکوپ تغییر شکل نمیدهد یا خراب نمیشود. 6 ضخامت 184میلیمتری این آینه (که در نوع خود نازک است)، شکل منحصربهفرد آن (که بهصورت هذلولی بسیار نزدیک به سهمی است)، همچنین سختی و ضریب انبساط حرارتی کم، آن را برای استفاده از سیستم اپتیک فعال کاملا مناسب کرده است. استفاده از «سیستم اپتیک فعال» در تلسکوپ باعث میشود ابیراهیهای اپتیکی حاصل از تغییرشکل آینه اولیه و پیکربندی تلسکوپ به حداقل ممکن برسد و کیفیت و وضوح تصویر نهایی، تضمین شود. 7 جنس شیشهای که در ساخت و تولید آینه تلسکوپ رصدخانه ملی ایران استفاده شده است، مشابه شیشههای تلسکوپ «ویستا» است که هماکنون در ارتفاعات کشور شیلی در مجموعه تلسکوپهای اروپایی فعال است. به عبارتی از همان نوع شیشهای است که برای ساخت تلسکوپهای روز دنیا استفاده شده ، برای ساخت آینه تلسکوپ رصدخانه ملی نیز استفاده شده است. 8 آینه اصلی تلسکوپ با قطر 3/4متر و ضخامت 184میلیمتر با دقت زبری حدود 0/6نانومتر (دقت مورد درخواست در قرارداد دونانومتر) و ابیراهی سطح کمتر از هفتنانومتر (دقت مورد درخواست کمتر از 15نانومتر) تراش داده است. وزن آینه 4085کیلوگرم است. بهخاطر کوچکبودن نسبت شعاع انحنا به قطر این آینه، فاصله آینه ثانوی تلسکوپ به آینه اولیه نیز کمتر میشود و در نتیجه طول تلسکوپ را کوتاهتر میکند. این امر سبب شده این تلسکوپ نسبت به همنوعان خود در دنیا با همین قطر کوچکتر باشد و مزایای زیادی برای تلسکوپ به همراه دارد. 9 آزمون آینه اولیه تلسکوپ ملی ایران حدود دوسال و در دومرحله انجام شد، در مرحله اول آزمون، زبری آینه بیشتر از مشخصات مورد درخواست بود و این امر سبب شد شرکت مجدد آینه را صیقل دهد و تصمیم گرفته شد آزمون تکمیلی روی آینه انجام شود. مرحلهدو آزمون به روش جدید روی آینه انجام شد و اندازهگیری شرکت مورد تایید قرار گرفت. پس از این آزمونهای چندمرحلهای، میتوان به جرات گفت کیفیت آینه رصدخانه ملی ایران، بینظیر است. 10 فرآیند سفارش، بستن قرارداد، برش اولیه، صیقل و آزمون تا تحویلگرفتن شیشه پنجسال بهطول انجامید یعنی کار سفارش و نظارت بر آینه تلسکوپ از بهار 1388 آغاز شد و در زمستان 1393 محصول را تحویل گرفتیم. اکنون این آینه با مشخصات فنی و دقتی فراتر از آنچه در قرارداد بود (و بدون پرداخت هزینه اضافه) آماده و تحویل شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.