رونمایی از تمبر «طبیب دیدگان» به مناسبت ریشهکنی تراخم در کشور
پروفسور «شمس»، پیشگام پزشکی اجتماعی
میلاد آقاجانی
بیماری تراخم نوعی بیماری عفونی و مسری چشم است که در اماکن پرگردوغبار و کثیف پدید میآید. از علایم آن میتوان به سرخی و تورم سطح داخل پلکها و پیدایش دانههای کوچک خاکستریرنگ اشاره کرد. تراخم در پی آلودگی به باکتری کوچکی به نام «کلامیدیا تراکوماتیس» بهوجود میآید و چنانچه بهسرعت معالجه نشود، موجب نابینایی میشود. تراخم ازجمله بیماریهایی است که از آغاز زندگی اجتماعی بشر موجب آسیب و زیانهای بسیاری شده است. دوهزارسال پیش «دیوسکورید» پزشک معروف، این بیماری را «تراخم» نامید، زیرا واژه «تراخما» در زبان یونانی بهمعنای خشونت پلک است. نابیناییهای بیماران چشم را هنگام جنگهای صلیبی در شرق به بیماری تراخم نسبت میدهند. این بیماری در آغاز سده19 و لشکرکشی ناپلئون به مصر بین سربازان امپراتوری پراکنده شد، ولی پزشکان آنزمان بهعلت آشنانبودن کامل با این بیماری گزارش روشنی از آن ارایه ندادند. تراخم پس از بازگشت سپاهیان به اروپا در میان مردم آن سرزمین منتشر شد و موجب نابیناییهای بیشماری شد که پزشکان از معالجه آن عاجز شدند. در بلژیک چهارهزار سرباز از دوچشم و 10هزارنفر از یکچشم نابینا شدند. بهناچار حکومت وقت از «یونگن»، چشمپزشک نامدار آلمانی، کمک خواست و پس از ششسال مبارزه با نهایت کوششی که در این راه بهعمل آمد، بازهم یکپنجم سپاهیان بلژیک به تراخم دچار بودند. این بیماری در کشور ما نیز در گذشته از شیوع بالایی برخوردار بود و بیش از 60سال پیش، سبب نابینایی افراد زیادی بهخصوص در نواحی جنوبی ایران شد. در سال1328؛ بهدلیل فقدان امکانات بهداشتی، آب لولهکشی و نبود بهداشت فردی و اجتماعی، بیماری تراخم که بهوسیله نوع خاصی باکتری از بیماران به افراد سالم سرایت میکرد، در شهرهای دزفول و شوشتر، نابینایی تعداد زیادی از ساکنان این شهرها را بههمراه داشت، تاجاییکه شوشتر به «شهر کوران» شهرت یافته بود. پروفسور «شمس» در مورد تعداد مبتلایان به این بیماری در جایی گفته بود: «در کشور ما آمار بیماران تراخمی بهخوبی معلوم نیست، زیرا براساس مشاهدات خود دریافتم که آمارهای ارایهشده بهخصوص در مورد بیماریهایی مانند تراخم در خارج از تهران دقیق نیست، چون معاینه چشم را معمولا پزشکیاران یا کسانی انجام میدهند که آشنایی آنان با تراخم بسیار کم است. علاوهبراین، نبود وسایل و استقبالنکردن و فراریبودن مردم از معاینات، از دیگر دلایل فقدان اطلاعات و آمار در این زمینه است. باوجود این موانع برای تهیه آمار، آنچه مسلم است، شیوع تراخم بین مردم این کشور بسیار زیاد و بهطور میانگین 50 تا60درصد است.» پروفسور «محمدقلی شمس» سالها پس از ریشهکنی تراخم در کشور، طی مصاحبه دیگری در مورد وضعیت بیماریهای چشمی در اواخر دهه20 و اوایل دهه30 خورشیدی در ایران گفته بود: «در آن زمان تنها سهچشمپزشک در کشور داشتیم، بیمارستان و دانشگاه نداشتیم. بهدلیل نبود پزشک و امکانات، 50درصد از مردم در جنوب شهر و 40درصد در شمال شهر (تهران) به تراخم مبتلا بودند. به شوشتر رفتم. خودشان میگفتند، آنجا شهر کورهاست. چندنفری را معاینه کردم. دیدم واقعا همگی کور هستند. بااینحال پارچهای را جلو صورتشان انداخته بودند تا نور اذیتشان نکند. درواقع آن پارچه برای نور نبود. آنها میخواستند بگویند نمیخواهیم، شما را ببینیم. شما هستید، اما ما را نجات نمیدهید. خیلی متاثر شدم. شهرهای دیگر را هم دیدم. همه به همین ترتیب کور بودند. به تهران آمدم و قسم خوردم و گفتم من میمانم تا این افراد را نجات دهم.» پروفسور «شمس» بهمنظور مبارزه با بیماری تراخم در این مناطق از مجامع جهانی چشمپزشکی تقاضای تعدادی چشمپزشک همکار کرد. سپس بههمراه چشمپزشکان ایرانی و اتریشی بهویژه دکتر «رگنر» به درمان این بیماران پرداخت که درنهایت با تلاش این تیم پزشکی، بیماری تراخم در مناطق جنوب ایران تقریبا ریشهکن شد. این پروفسور فقید در راه «پزشکی اجتماعی» گامهای موثری برداشت و همواره الگویی تحسینبرانگیز از نوعدوستی بهشمار میرفت. با اینکه پروفسور «محمدقلی شمس» در عرصه بینالمللی چهرهای کاملا شناختهشده است، هنوز بسیاری در داخل کشور با خدمات وی آشنایی زیادی ندارند. در هفتمینجشنواره چشمپزشکی و علوم بینایی شمس که در روز هفتماسفندماه امسال برگزار شد، بالاترین جایزه این جشنواره «طبیب دیدگان» بود که به پاس خدمات ارزشمند پروفسور «محمدقلی شمس» از تمبر و نماد «طبیب دیدگان» که یادآور خدمات ارزشمند این دانشمند ایرانی در درمان بیماران بهویژه ریشهکنی تراخم است، طی مراسمی با حضور وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رونمایی شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.