مهاجرت بزرگ ناشی از خشکسالی
سعید معیدفر . جامعه شناس، عضو هیات علمی دانشگاه تهران
سالهایی که من روی مهاجرت روستایی در ایران مطالعه کردهام، به میانههای دهه70برمیگردد. در آن دوره پارامترهایی که روی مهاجرت تاثیر داشت، عمدتا اجتماعی و اقتصادی بودند و کمتر کمآبی یا بیآبی یا شرایط اقلیمی در آنها دخیل بوده است. عوامل اصلی مهاجرت بیشتر جاذبههای شهر و بعضا تراکم و ازدحام شهر و غوغای شهر و مسایلی مانند این بود و کمتر مسایل اقلیمی اهمیت داشت. اما درواقع در حال حاضر این بحث وجود دارد که احتمالا بهسمت شرایطی میرویم که با توجه به وقوع خشکسالیها و کمآبیها و نهایتا مشکلاتی که برای زمین ممکن است بهوجود بیاید چون بخشی از اقتصاد روستا به زمین وابسته است، اینها ممکن است در آینده در مهاجرتهای گسترده تعیینکننده باشد، اما هنوز به نظر من این پارامتر خیلی در بحث مهاجرتها اهمیت ندارد. تلقی من این است که ما تاکنون تلاش میکردیم مشکلات را حل کنیم، مثلا اگر قناتها در روستاها خشک میشدند، میتوانستیم با کمک تکنولوژی آب را از زمین بیرون بکشیم و هرسال هم که سطح آب پایینتر رفته است، بازهم چاهها را عمیقتر کنیم تا بتوانیم بر این مشکل غلبه کنیم. اما کمکم عمق چاهها بیش از پیش میشود و احتمالا در افق چندسال آینده کمکم این مشکل در مناطق روستایی جدی و در مرحله بعدی برای شهرهای ما این مشکل ایجاد میشود، یعنی تاکنون با کمبود بارش تلاش میشده است از ذخیره هزارانساله گذشته به مدد تکنولوژی استفاده شود، اما الان مثلا جایی که قبلا با حفر هشتمتر به آب میرسید باید برای پیداکردن آب در اعماق جستوجو کرد و این تا جایی ادامه خواهد داشت و نهایتا این شگرد استفاده از تکنولوژی روزی کارایی خود را از دست میدهد. اولین مهاجرتها به طور قطع از روستاها اتفاق میافتد، چون تکنولوژی پیشرفتهتر برای اینکه آب را از مناطقی به شهرهای بزرگ انتقال دهد، برای مدتی بازهم کارآمد خواهد بود. درواقع تکنولوژی هنوز ضرورتهای خاص خود را دارد تا با انتقال آب به برخی از این شهرهای بزرگ، حیات نباتی در آنها ادامه یابد تا زمانی که سرچشمهها هم خشک شود. بعد از این دوره یا منازعههای بیناستانی یا منطقهای بر سر آب به وجود میآید یا براساس پیشبینیهایی که انجام میشود، احتمالا ظرف چهار، پنجسال آینده این سیل مهاجرتها را از روستاهای خشکشده بهسمت شهرهایی که هنوز فناوریهای پیشرفتهای دارند، خواهیم داشت. به احتمال زیاد، پیشبینی این است ظرف 20سال آینده کمکم در شهرها بهدلیل خشکسالی مهاجرت گسترده خواهیم داشت. احتمالا با یک سیل گسترده جمعیت در آینده بهسمت جنوب ایران، دریای عمان و خلیجفارس مواجه میشویم که در آنجا با شیرینکردن آب بشود زندگی را ادامه داد. بنابراین خطر کمآبی جدی است و بهطور قطع اولین مهاجرتها از روستاها خواهد بود. اما پیش از این مهمترین پیامدهای مهاجرت به شهرها حاشیهنشینی و شرایط آن بوده است، اما در این مهاجرت پیامدها بسیار گستردهتر از حاشیهنشینی خواهد بود. این شکل مهاجرت میتواند عواقب وخیمتری را در پی داشته باشد. اینبار مساله تدریجی نخواهد بود. در مهاجرتهای پیشین با نوعی مهاجرت تدریجی روبهرو بودهایم، اما در ارتباط با خشکسالی با مهاجرتهای گسترده و درواقع دهها و هزارنفری روبهرو خواهیم بود و این در آن زمان مسایلی به وجود خواهد آورد که خیلی عمیقتر و عظیمتر از چیزی است که محصول مهاجرتهای پیشین است. اما حالا که چنین دانستههایی وجود دارد، چه باید کرد؟ من فکر نمیکنم ما تا زمانی که خطر را کنار گوشمان حس نکنیم و وارد بحران نشویم، دست به اقدامی بزنیم. در حال حاضر آنقدر اولویتهای دیگری در جامعه ما در میان سیاستمداران و برنامهریزان وجود دارد که هنوز احساس خطر جدیای در مورد این قضیه ندارند. بنابراین مثل خیلی از موضوعات دیگر که ما باید با بحران مواجه شویم تا به فکر چاره باشیم، در حال حاضر نمیشود توصیه ویژهای به مسوولان داد چون هنوز درکی راجعبه این مساله در ایران وجود ندارد. در حال حاضر بحثهایی در اینباره شده است و به طور جدی برخی از شخصیتهایی که در این زمینهها صاحبنظر بودهاند مانند دکتر کلانتری، وزیر اسبق کشاورزی، هشدارهایی دادهاند یا در انجمنهای علمی مثل انجمن جامعهشناسی روی مساله کمآبی و آیندهای که با آن روبهرو هستیم، تاکید داشتهاند، اما این بحثها هنوز در سطح نازل و سطوحی است که خیلی جدی نیست. چندروز باران که میبارد مسوولان از بحث بحران آب غافل میشوند و بعد دوباره تا سال آینده و مسایل دیگر و اتفاقات دیگر میروند، در حالی که ماجرای مهاجرت بزرگ ناشی از خشکسالی جدی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.