گفتوگو با لیلی گلستان، نعیمه نعیمایی و گلریز گرگانی
صمد عاقبت بهخیر شد
نخستین کتاب لیلی گلستان در حالی عصر پنجشنبه چهاردهم اسفند در گالری گلستان رونمایی میشود که نویسنده تاکید دارد شاخصترین وجه کتابش تصویرسازی آن است؛ کتاب کودکانه «آقاصمد و ماهی سیاه کوچولو» نخستین کتابی است که لیلی گلستان مترجم و گالریدار شناختهشده به رشته تحریر درآورده و انتشارات نظر آن را به بازار نشر روانه میکند. کتاب، چنانکه از نامش پیداست، نگاهی به اثر معروف « ماهی سیاه کوچولو» نوشته «صمد بهرنگی» دارد؛ لیلی گلستان در عینحال میگوید: «قصه و بهخصوص تصویرسازیهای منحصربهفرد هنرمند جوان «نعیمه نعیمایی» فضای متفاوت و نویی برای انبوه خوانندگان آن اثر نوستالژیک پدید میآورد.» به همین بهانه با لیلی گلستان و دوهمکار جوانش در آمادهسازی بصری این کتاب نعیمه نعیمایی (تصویرگر این کتاب) و گلریز گرگانی (گرافیست) به گفتوگو نشستیم:
چه شد که تصمیم گرفتید برای کودکان کتاب بنویسید؟ گلستان: ناشری با من تماس گرفت و گفت قرار است انتشاراتیاش کار خود را آغاز کند (که نکرد) و در ابتدا قصد دارند از اهالی فرهنگ و هنر که تاکنون کتابی تالیف نکردهاند، بخواهند برای کودکان قصهای بنویسند. به او گفتم تاکنون چیزی ننوشتهام و او پیشنهاد داد این کار را امتحان کنم. از آنجا که دوست دارم اینجور کارها را تجربه کنم، قبول کردم و از همانلحظه، نوشتن این قصه به دغدغه من تبدیل شد. پس سفارش هم قبول میکنید؟ گلستان: نه، این اولین سفارش بود که تا امروز در زمینه نوشتن گرفتهام. من سهفرزند دارم و در کودکی برای آنها کتاب میخواندم. یکی از این کتابها ماهی سیاه کوچولو بود، همیشه با خودم فکر میکردم وقتی ماهی سیاه کوچولو میرود، حتما صمد دلتنگ ماهی میشود و برای پیداکردنش باید توی رودخانه برود و دنبال ماهیاش بگردد و این پسزمینه فکری تبدیل به یک ایده شد و من این ایده را پرداخت کردم، مثلا فکر کردم که بهتر است صمد با همان کلاه و عینک و شالگردن معروفش به آب بزند. او پس از رسیدن به دریا با ماهیان بسیاری آشنا میشود و یکی از آنها او را به مکانی راهنمایی میکند که ماهی سیاه کوچکی در آن نشسته است. ماهی سیاه کوچولو نیز غمگین است و دلش برای صمد تنگ شده است. داستان به همین سادگی است، هیچ پیام یا تعهدی در داستان نیست. پس از چندبار بازنویسی به این نتیجه رسیدم داستان مطابق میلم شده؛ داستان کوتاهی که تصویرگری خاصی را طلب میکرد. انتخاب داستان ماهی سیاه کوچولو به این دلیل بود که این کتاب، صمد بهرنگی را جزو بهترین کتابهای حوزه کودک میدانید که تصمیم گرفتید ادامهاش دهید؟ گلستان: نه، من ماهیسیاه کوچولو را بهترین کتاب نمیدانستم اما به هرحال این کتاب بسیار شناختهشده است، از ابتدا هم استقبال خوبی از آن شده و تصویرسازی فرشید مثقالی از آن هم جزو بهترینها بود. در همه این سالها شاهد این بودیم که این کتاب تا چه اندازه مورد توجه قرار گرفته تا آنجا که وسایل مختلفی با تصویر ماهیسیاه کوچولو به بازار آمده، مثل تیشرت، کیف، ماگ قهوه و خیلی چیزهای دیگر. این کتاب نمادی از کتاب کودک در کشور ماست و همه کودکان چنددهه گذشته آن را میشناسند. ظاهرا دوست داشتید کتاب متفاوتتری نسبت به سایر کتابهای کودک کار کنید؟ گلستان: تصمیم نداشتم کار متفاوتی انجام دهم. این تنها یک ایده بود که در لحظه شکل گرفت. شاید میخواستم کاری کنم که همه این داستانهای دستگیری صمد به دست ساواک یا اینکه صمد شنا بلد بود اما سرش را زیر آب کردند را کنار بگذارم و بگویم صمد خودش رفت توی آب تا به سراغ دوستی برود که خودش آن را خلق کرده بود. این سوژه به نظرم بامزه بود و بعد فکر کردم این کتاب باید تصویرسازی خاص شود. برای تصویرسازی سراغ چه کسانی رفتید؟ گلستان: فکر کردم بهترین تصویرگر خود آقای مثقالی است که قبلا این کتاب را کار کرده است. تماس گرفتم و آقای مثقالی گفتند سالهاست تصویرگری نکردهاند و نمیتوانند این پیشنهاد را قبول کنند. بعد فکر کردم به آقای عباس کیارستمی پیشنهاد این کار را بدهم. نقاشبودن آقای کیارستمی برای خیلیها شناختهشده نیست. ایشان نقاشیهای فوقالعادهای با مدادرنگی دارند. پس به آقای کیارستمی زنگ زدم و گفتم یک قصه دارم و دلم میخواهد شما تصویر کنید. درباره قصه سوال کردند و من قصه را برایشان ارسال کردم. با خواندن قصه به من گفتند میخواهند روی آن کار کنند زیرا قصه را بسیار دوست داشتهاند. گفتند دارند به سفر میروند و پس از سفر به من خبر خواهند داد. پس از بازگشت به من گفتند چندسیدی از تصاویر زیر دریا با خود آوردهاند و حتی به آکواریوم شهرهایی هم که سفر کردهاند، سر زدهاند، پس قرار شد سیدیها را با هم تماشا کنیم و ببینیم چهکار باید کرد. یکی،دوهفته پس از دیدن فیلمها به من گفتند فکر میکنند پس از این همهسال که بیشتر عکاسی کردهاند تا نقاشی، نمیتوانند آنجوری که دلشان میخواهد نقاشی کنند. درک کردم که آقای کیارستمی چه میگوید زیرا هر کاری که ایشان تا امروز انجام داده است درجهیک بوده و نمیخواهند کاری را شروع کنند که در این حد از کیفیت نباشد. پس با تاسف پذیرفتم. بعد خوشبختانه با کتابی آشنا شدم که مجموعه نقاشیهایی درباره حیاتوحش بود. از تصاویر کتاب بسیار خوشم آمد، به دنبال هنرمند کتاب گشتم، او را پیدا کردم و متوجه شدم او هم از جنس خود من است و از انجامدادن کارهای عجیب رویگردان نیست و جسارت تجربههای جدید را دارد زیرا اگر اینطور نبود، حاصل کار به این شکل درنمیآمد. او شروع به کار کرد، و به نظر من مدیومی که برای این کار انتخاب کرد از همان ابتدا باعث شد به این نتیجه برسم که چه خوب شد این هنرمند جوان را پیدا کردم. مدام با هم در تماس بودیم و مرا در جریان روند کار قرار میداد و من هرهفته کارهای تازهاش را میدیدم تا اینکه کار تکمیل شد. فکر میکنم این کتاب بیش از آنکه کتاب من باشد، کتاب خانم نعیمه نعیماییی است زیرا تصاویر کتاب خیلی خاص است. همانطور که گفتم قصه کتاب یک ایده بامزه و تصاویر ایشان است که کتاب را برای بزرگترها و بچهها جالب میکند. خانم نعیمایی، کتابی را که خانم گلستان دیدند و از آن خوششان آمد، چه بود؟ نعیمایی: کتابی است که از آثار نقاشی من چاپ شده. نمایشگاهی به نام رویاهای پیش از انقراض داشتم که در گالری حنا برگزار شد. یکی از نقاشیهای این مجموعه داستانی است که در آن خودم به همراه دولاکپشت زیر آب هستم. آن نقاشی که آنهم از روی عکس کار شده، زیر آب اتفاق افتاده است. یک نمایشگاه محیط زیست هم بود که این کار لاکپشت در قطعی به بزرگی یکدیوار به نمایش درآمد که فروخته و به عنوان نماد کنوانسیون رامسر انتخاب شد و الان بر در ورودی هتل رامسر نصب شده است. این از باب آشنایی من و خانم گلستان بود. چون داستان خانم گلستان هم زیر آب میگذشت، از این کار خوششان آمد و فکر کردند که من میتوانم برای این کتاب به ایشان کمک کنم. شما چه خواندهاید؟ نعیمایی: من مجسمهسازی خواندهام اما بیشتر نقاشی میکنم و تا پیش از این کتاب، تصویرسازی نکرده بودم. البته این کار با آنکه مدیوم دیگری است، اما از مسیر کاری من دور نیست. من پیش از این از روی عکس نقاشی کردهام و الان مستقیم روی عکس کار میکنم. چه شد که این شیوه را به عنوان تصویرسازی این کتاب انتخاب کردید و تصمیم گرفتید از عکس در کارتان استفاده کنید؟ نعیمایی: خانم گلستان که با من تماس گرفتند تا این کار را انجام دهم، ابتدا کار را برایم توضیح دادند سوال کردند که آیا میتوانم تصویرسازی این کتاب را انجام دهم؟ گفتم راستش تا امروز تصویرسازی نکردهام، گفتند خب امتحان کن. در واقع ایشان به من اعتماد کردند و قرار شد من تصویرگری را تجربه کنم. کتابی درباره تصویرگری داشتم، کارها را نگاه کردم و به این نتیجه رسیدم اگر بخواهم کاری انجام دهم، بهتر است شبیه کار دیگران نباشد و براساس روال کاری همیشگی تصویرگری نباشد. تصمیم گرفتم از فرصتی که پیش آمده استفاده کنم. زمانی یکماهه از خانم گلستان گرفتم تا ایده اولیهام را امتحان کنم. در این فاصله ماهی سیاه کوچولو و زندگینامه صمد بهرنگی را خواندم تا با فضا آشنا شوم. بعد با عکسهای صمد مواجه شدم و واقعیتی که در داستان وجود داشت، مرا تحت تاثیر قرار داد. به این فکر کردم اگر بخواهم کاراکتری طراحی کنم، ترجیح میدهم یک نکته مستند از صمد در این کار وجود داشته باشد. وقتی خانم گلستان عکسی از صمد برایم فرستاد و گفت میخواهد کاراکتر من شبیه آن عکس باشد، تصمیم گرفتم کل کار را واقعی کار کنم و به جای نقاشی از کاراکترم عکس بگیرم. در میان دوستان گشتم و یک داوطلب خوب به نام فرامرز باباخانی پیدا کردم که در واقع پس از گریم خیلی به صمد شبیه شد. بعد تصمیم گرفتم حال که داستان زیر آب است کل پروژه را مانند داستان به زیر آب ببرم. البته همه اینها برای تست بود. یک باکس ساختم و دوربین را زیر آب بردم و یکسری از صمد زیر آب عکاسی کردم. نکتهای را که در داستان خیلی دوست داشتم این بود که صمد با کلاه و شالگردن و لباس زیر آب بود. ما صمد را به همینشکل زیر آب بردیم و از او عکاسی کردیم. البته نتیجه چندان رضایتبخش نبود چون بار اول بود و مشکلاتی هم حین کار پیش آمد. حضور فیگور با لباس، نوعی بیوزنی ایجاد میکند که من آن را میخواستم. در مرحله بعد با استفاده از مجسمهسازی یکسری عناصر حجمی ساختم تا در زیر آب از آنها استفاده شود. پروژه چقدر طول کشید؟ نعیمایی: یکبار در اسفند92 به شکل کامل انجام شد و برای چندصحنه هم بیرون از آب عکس گرفتم. حجمهایی که ساختید چه چیزهایی و چه تعدادی بود؟ نعیمایی: ابتدا فکر میکردم از حجمها خیلی استفاده کنم اما در روند ساخت پروژه بهمرور به این سمت رفتم که از عکسهای طبیعی بیشتر استفاده کنم. بنابراین تنها لاکپشت و ماهی ساخته شده و در یکسری از تصویرها مرجانها ساخته شدهاند، اما درنهایت اینطور نیست که کتاب را ببینید و فکر کنید من از حجم استفاده کردهام. بیشتر کار فتومونتاژ است و بیشتر از عکسهای طبیعی استفاده کردهام. پس در نهایت حجمهایی که ساختید ماهی و لاکپشت بوده است؟ نعیمایی: به جز صمد، ماهی و لاکپشت را ساختم و سعی کردم ماهیای که کار میکنم، شباهتی به ماهی آقای مثقالی نداشته باشد و البته خیلی هم متفاوت نباشد تا بیننده حسی که به ماهی آقای مثقالی داشته است را از دست ندهد. بعد چه شد؟ ناشر که بود؟ نعیمایی: ناشر قرار شد نشر نظر باشد. پس یک جلسه گذاشتیم و کار را دیدند و من خوشحالم نتیجه کار برای خانم گلستان و آقای بهمنپور رضایتبخش بود. گلستان: نکته مهم این است که خانم نعیمایی هیچ ابایی از تجربههای مختلف ندارد. من جسارت او را دوست دارم و معتقدم هرهنرمندی باید این جسارت را داشته باشد. نعیمایی: نکته مهم دیگر این است که خانم گلستان مرا محدود نمیکرد. وقتی کار را به خیلیها نشان میدادم، میگفتند این خیلی متفاوت است مطمئنی میخواهی اینجوری کار کنی؟ اما به خانم گلستان که نشان میدادم، میگفتند همین را ادامه دهم و استقبال میکردند. درحالحاضر نتیجه کار فتوکلاژ محض است یا رنگ هم روی آن آمده است؟ نعیمایی: با ابزار فتوشاپ روی خیلی از قسمتهای این پروژه کار شده، اما بیشتر کار فتوکولاژ است. با دوربین زیر آب کار کردید یا با دوربین خودتان؟ نعیمایی: برای بار اول با دوربین خودم کار کردم و در سری دوم از دوربین زیر آب استفاده کردیم. گلستان: نورپردازی بیرون از آب خیلی جالب از کار درآمده است. از درون آب نوری که از بیرون آب تابانده میشود، پیداست و نعیمه این را خیلی قشنگ درآورده است. نورپرداز حرفهای آوردید؟ نعیمایی: همه را خودمان تجربه کردیم. البته کار مشکلات بسیاری داشت. من همهچیز را تنظیم کرده بودم. نورها را نیز چیده بودم و همه کارها بیرون با علامت من از زیر آب انجام میشد. چه کسی گرافیک کتاب را انجام داد؟ گلستان: گرافیست را آقای بهمنپور مدیر نشر نظر معرفی کردند که انتخاب بسیار درستی بود. چون خیلی زود قضیه را گرفتند و در واقع ما را درک کردند. درک این خلخلبازی کار هرکسی نبود!! خانم گلریز گرگانی خیلی ساده و بدون ادا اطوارهای گرافیک امروزی، کار را انجام دادند. گلریز گرگانی: من کوچکترین نقش را در این کتاب دارم چون مراحلی طولانی برای این کار طی شد و من در آخر کار به این مجموعه پیوستم. من تصویرساز کتاب کودک و گرافیست هستم و تهیه و ساخت این کتاب برخلاف اغلب کتابهایی که در این مدت تجربه کردهام، جور دیگری بود. چون مثلا هیچ وقت نویسنده خودش را با تصویرگر هماهنگ نمیکند، یا تصویرساز زیر بار حرفهای نویسنده نمیرود و ناشر هم به حرف هیچ کدام گوش نمیدهد!! در واقع هرکسی کار خودش را میکند. اما این کتاب کاملا متفاوت است و نویسنده، گرافیست، تصویرساز و ناشر همگی به حرف یکدیگر گوش کردند و مدام گفتوگو میکردیم. گفتید ویژگی این کار این است که تصویرسازی آن با عکس است. گرگانی: بله، قبلا هم تصویرسازی با عکس وجود داشته ولی به این شکل که مانند تئاتر همهچیز صحنهآرایی شود، برای یک کتاب، نبوده است. تصاویر این کتاب خیلی پرنقش است و همه عناصر با جزییات در تصویرها دیده میشود. به همین دلیل سادهترین گرافیک را برای آن در نظر گرفتیم تا تصویر خراب نشود و خیلی دقت شد که متنها و تصاویر با هم جور دربیاید. من و تصویرساز کاملا با هم تعامل داشتیم. گلستان: من هم با تصویرساز تعامل زیادی داشتم و جاهایی با اینکه تصویر با متن هماهنگ نبود، به دلیل اینکه تصویر زیبا بود، متن را کمی تغییر دادم. یکبار در داستان، صمد باید روی پشت لاکپشت مینشست و من دیدم در تصویر نعیمه صمد و لاکپشت دستبهدست هم دادهاند و آنقدر این تصویر زیبا بود که من هم متن را تغییر دادم. در این کتاب همهچیز دموکراتیک بود؛ همه ما حرف یکدیگر را شنیدیم. تصویرها در روز رونمایی به صورت عکس قابشده در گالری گلستان نمایش داده میشود و همه میتوانند اصل آثار را مشاهده کنند. در مورد ناشر نیز باید بگویم خیلی من و قصه را درک کردند و وقتی قصه را خواندند، استقبال کردند و گفتند هرکاری از دستشان ساخته است انجام میدهند. گرگانی: نکته جالب در مورد این کتاب این است که کتاب ماهی سیاه کوچولو با تصویرسازی فرشید مثقالی را هم نشر نظر منتشر کرده و حالا ادامه ماهی سیاه کوچولو را هم همین نشر انجام میدهد. شما کدام کتاب را بیشتر دوست دارید؟ گلستان: آقای مثقالی استاد هستند و اصلا نمیتوان این دوکتاب را از لحاظ تصویرسازی با هم مقایسه کرد. دومدیوم کاملا متفاوت دارند. کسانی که این کار جدید را دیدهاند، به علت بدعتی که در آن هست، دوستش دارند. قصه ماهی سیاه کوچولو با ما و بچههای ما و حالا نوههای ما همراه بوده. داستان من ادامه آن متن قبلی با یک پایان خوش است. نوشتن کتاب چقدر طول کشید؟ گلستان: ایده را یکساعته روی کاغذ آوردم و دو،سههفتهای آن را پرداخت کردم. این متن دغدغه من شده بود و آن را روی میز کارم گذاشته بودم و در رفتوآمدها در آن تغییراتی میدادم. نوشته من خیلی ساده است و فقط یک ایده قشنگ دارد که صمد به دنبال ماهی خود میرود. باید پرداخت سادهای میشد و من هم همین کار را کردم. هیچ چیزی با عنوان پیام، تعهد و... در آن نیست و تنها چیزی که خواننده بعد از خواندن کتاب به آن فکر میکند، میتواند این باشد که دوستی خوب بسیار مغتنم است و میطلبد آدم برای بقای آن، خود را به آب بزند. این ایده در همان لحظه که ناشر به شما پیشنهاد داد کتاب کودک بنویسید، ایجاد شد؟ گلستان: دقیقا در همان لحظه که تلفن را زمین گذاشتم فکر کردم چه بنویسم که این ایده به ذهنم رسید. حتما آن زمانهایی که برای بچههایم این قصه را میخواندهام، این فکر در پس ذهن من جا خوش کرده بوده که چرا ایندو از هم جدا شدهاند. چرا صمد بهرنگی ماهی را از خودش جدا کرد؟ نویسنده او بود و ماهیاش را تنها به قعر اقیانوس فرستاد. این موضوع پس ذهن من بود که چرا این دونفر که یکدیگر را دوست داشتند، از هم جدا شدند و خواستم آنها را به هم برسانم. در انتهای داستان شما میفهمیم صمد عاقبت خوشی هم برای ماهیاش در نظر نگرفته بود. گلستان: او ماهی را به دریا فرستاد که آزاد و رها باشد. ولی هم خودش و هم ماهی تنها ماندند. این ماهی تنها و غمگین در قعر اقیانوس مانده و وظیفه ما بود که او را شاد کنیم. نعیمایی: من احساس میکنم با این داستان، صمد عاقبت بهخیر شد. گلستان: دقیقا صمد عاقبت بهخیر شد. دست راستش زیر سر ما. نعیمایی: من داستانی تعریف میکنم که ربط زیادی به این داستان ندارد. حدود سال۷۱ نمایشگاه آسیایی تصویرگری در تهران برگزار شد که ظاهرا اولین دوره آن بود. من شش،هفتساله بودم و پدرم من را به نمایشگاه برد. این اتفاق شدیدا در ذهن من بود و بعد ارتباطم با تصویرگری تا پروژه این کتاب قطع شد. آن سال مدیریت نمایشگاه تصویرگری را آقای بهمنپور برعهده داشت و الان هم که من این کتاب را تصویرسازی میکنم، باز انتشار آن زیر نظر ایشان است. این برای من اتفاق جالبی بود. ضمن اینکه من هرگز فکر نمیکردم روزی کار تصویرسازی انجام دهم. نکته دیگری هست که دوست داشته باشید بگویید؟ گرگانی: خیلی خوشحالم که در این مجموعه بودم با اینکه نقش کمی داشتم. نعیمایی: نه، نقش گلریز خیلی مهم بود. ما بسیار نگران بودیم چون تصاویر بسیار شلوغ بود و من با گلریز که صحبت کردم، میگفت در تصویرسازی باید جا برای متن باشد ولی کار ما یک تجربه عکس بود و قسمتهایی خلوت میماند که لزوما برای نوشته مناسب نبود. مهم بود که چطور متن به تصویر اضافه شود که به یکدیگر لطمه نزنند. گلستان: واقعا این کتاب همهچیزش با دوستی و درک و توافق انجام شد. همه سعی داشتیم همدیگر را درک کنیم و راجعبه حرف یکدیگر فکر میکردیم. شما کتابهای کودک را در این سالها خواندهاید؟ گلستان: نه، سالها از کتاب کودک دور بودم چون بچههایم بزرگ شدند و الان چون نوه دارم، دوباره کتاب کودک میخوانم. اما اغلب کتابهای موجود در بازار خیلی بد هستند و بیشتر آنها اصلا برای کودک نیستند. نوه من تهران زندگی نمیکند و هروقت به تهران میآید، سعی میکنم برنامههای فرهنگی هنری برای او در نظر بگیرم. تصمیم میگیرم او را به تئاتر ببرم، اما این تئاترها اصلا مناسب کودک نیستند. آدمهای بزرگ حرفهای جدی را فقط به صورت محاورهای ادا میکنند و به عنوان کار کودک تحویل ما میدهند. تیستوی سبزانگشتی را که اجرا کردند، خیلی خوب بود و زبان خوبی داشت. اما چندتئاتر دیگری که دیدم، اصلا مناسب کودکان نبود. کتابهای کودک چطور هستند؟ گلستان: کتاب هم همینطور. اصلا برای بچهها نوشته نشدهاند. حتی کلماتشان مناسب بچهها نیست. تنها چیزی را که مناسب آنها دیدهام، مجلهای به نام نبات و نباتکوچولو است که من نمیدانم چه کسانی آن را منتشر میکنند. اما کاملا مناسب بچهها و واقعا برای آنهاست. اما کتابهای قصه کلمات سختی دارند که بچهها نمیفهمند. تصویرگری چه؟ گلستان: تصویرگریها خیلی خوبند و هنرمندان تصویرگر خیلی خوب در این زمینه کار کردهاند. حرف دیگری ندارید؟ گلستان: امید دارم مردم از این کتاب خوششان بیاید. این کتاب هیچ ادعایی جز تقدیم چندلحظه سرخوشی به خواننده ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.