|

چند سطر درباره مجسمه‌های مسعود اخوان‌جم

تندیس‌های دنیای معاصر

محمود نورایی

فرهنگ‌های تمدن‌یافته در اعصار تاریخ، همواره وجودیت خود را در قالب تندیس‌واره‌ها نمایان می‌کردند. مجسمه‌ها در کنار معماری، ملاکی برای بیان قدرت از سوی نظام‌های حاکمیتی تمدن‌ها، تلقی می‌شدند، یعنی هرگاه حکومتی توانست قدرت خود را در جامعه‌ای تسری بخشد، آنگاه دست به خلق نمودهای عینی و بصری در قالب معماری و مجسمه زد؛ پس بر همین اساس می‌توان مجسمه را مظهر قدرت‌نمایی فرهنگ‌ها دانست. اما مجسمه‌سازی در طی تاریخ با عبور از جریانات هنری، همواره خود را در پیوند با نشانه‌های زیبایی‌شناسی و فرهنگ‌های عمومی همگام کرده تا بتواند در گفتمان رایج هنری جایگاهی برای خود فراهم کند. عبور از پیکره‌تراشی و رسیدن به حجم‌های انتزاعی، ورود به عرصه گفتمان متریال، تعریف نشانه‌شناسی در قالب حجم‌ها، ایجاد گفتمان شیء هنری به‌جای اثر هنری و... در راستای عبور تفکر کلاسیسیزم مجسمه‌سازی برای رسیدن به جریان هنر معاصر بودند. بر همین اساس مجسمه‌سازی در عصر معاصر که دنیای گسست معنا، کشف تجربه‌ها و دگرگونی پدیدارهاست، خود را از جایگاه نمادواره به پدیده‌ای برای درک، همزیستی و تغییر مبانی زیباشناختی برای دنیای جدید بدل کرد؛ دنیایی که یادمان‌های خود را نه در جلوه بصری، بلکه در مبنای کشف معنا از دل مواد می‌یابد. اگر از این منظر به مجموعه «قدرت» مسعود اخوان‌جم که این‌روزها در گالری اصلی فرهنگسرای نیاوران به تماشاست، بنگریم در می‌یابیم که آثار او درصدد کشف دوباره نمادهایی هستند که پدیدارشناسی خود را از دل متریال‌های روزآمد می‌گیرند و در پی ایجاد همگام‌شدن کهن‌الگوها با متریال‌های معاصر زندگی مردم هستند. با نگاهی اجمالی به آثار اخوان‌جم با دو منظر روبه‌رو هستیم، نخست موضوع گفتمان مواد. او آثارش را با متریال استیل می‌سازد؛ ماده‌ای که تنها یک‌سده از کشف آن می‌گذرد و شیوه کاربردی آن در دنیای زندگی مدرن هرگز از یک ماده مصرفی، پرمعناتر نبوده است. استیل پس از کشف آن در نیمه‌نخست قرن بیستم همواره در جامعه مصرفی کارایی یافته و هرگز جنسیتی برای گفتمان‌های پرقدرت در زمینه‌های هنری ایجاد نکرده و اگرچه گاهی در قالب حجم‌هایی نیز به‌کار گرفته شده اما همواره «کیچ»بودن را نیز با خود یدک کشیده است. حال اخوان‌جم به این ماده شکل معنایی‌ای براساس کهن‌الگوها و نمادواره‌های باستانی داده، یعنی از ماده‌ای کیچ در پی ارایه کهن‌الگوها و تابوهای باستانی مانند شیر، گاو نر، ققنوس، عنقا، عقاب، عقرب و خرس زده است. این نمادها که در فرهنگ‌های باستانی نوعی از ظواهر پنهانی انسان تلقی می‌شدند، حال در ظاهری پرزرق‌وبرق در ماده‌ای پرکاربرد در زندگی نوین انسانی جلوه کرده و کشف شده‌اند. این دوگانگی معنا و متریال، گفتمان اثر هنری اخوان‌جم را با جهان معاصر پیوند می‌دهد. هنرمند در یک جلوه بصری، جدا از ابعاد زیباشناسی، مخاطب را در برابر تضاد ماده و معنا قرار داده تا او را به اشاراتی جدا از آنچه می‌بیند، سوق دهد. آثار دیگر این مجموعه همچون قلب، پروانه و نوازنده نیز اشکالی رمانتیک و پاپ از همین الگوها هستند که در قالب گفتمان ماده، نوعی نگره «کیچ آرت» را در برابر مخاطب قرار می‌دهند. اما از منظر دیگر، عنوان نمایشگاه، «قدرت» در این اشارت دوگانه معنا و ماده، مخاطب را برای کشف ذهنیات هنرمند راهنمایی می‌کند. اخوان‌جم در آثارش سعی در نمایش کسب قدرت براساس معنای کهن آن دارد. قدرت نوعی تسلط بر روح، تفکر و احساس؛ تفسیر می‌شود و کهن‌الگوهایی مانند شیر، گاو نر و... مظاهر نمادین این قدرت هستند؛ حال این هنرمند در دنیای معاصر در شکل تحول‌یافته ماده (استیل نوع تحول‌یافته فولاد است) این نمادینه‌ها را در قالبی معنا کرده که مبنای قدرت در زندگی معاصر هستند. به‌طور کلی آثار مسعود اخوان‌جم نه‌تنها در شکل زیبایی‌شناختی آن‌که در پرداخت و تکنیک پرقدرت هستند و در زمینه مفهومی نیز می‌توان آنها را قابل‌تعمق دید. آثار او تندیس‌های دنیای معاصرند که در قالب مجسمه که خود مظهر قدرت‌نمایی یک فرهنگ‌ هستند می‌توان آنها را ارزیابی کرد؛ فرهنگی که در آینده می‌خواهند معرف زمانه خود باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.