برخی از جذابترین طرحهای اکتشاف فضا
بادبانی رو به خورشید
فاطمه کاظمی
«کنستانتین تسیلکوفسکی» روسی را به عنوان پدر علوم موشکی میشناسند. وی اولین کسی بود که اصول راکتهای پیشران مایع را در کتابی با عنوان «تحقیق و بررسی پیرامون فضای بینسیارهای با استفاده از وسایل عکسالعملی»، در سال 1896 مطرح کرد. سالها بعد و برپایه همین تئوریها، «رابرت گودارد» آمریکایی، در 16مارس 1926، برای اولینبار یک راکت سوخت مایع را آزمایش کرد که توانست طی 2/5ثانیه پرواز، حدود 12متر از زمین بلند شود. موشک «وی2» (که ارتش آلمان در جنگ جهانی دوم از آن بسیار استفاده کرد)، اولین نمونه عملیاتی و کاربردی یک راکت پیشران مایع به عنوان موتور یک موشک بود. سوخت این راکت ساده، الکل و ماده اکسیدکننده آن، اکسیژن مایع بود. آغاز عصر فضا را میتوان ثمره پیشرفت بشر در طراحی و ساخت راکتهای سوخت مایع دانست. اولین پرتابگرهای قدرتمند تاریخ مانند «ساترن-5» آمریکایی و «انرگیا»ی روسی، با استفاده از سامانه راکتی پیشران مایع کار میکردند. در این سامانهها، معمولا از کروزین یا هیدروژن به عنوان سوخت و از اکسیژن مایع به عنوان اکسیدکننده استفاده میشد. بشر تاکنون از انواع موشکهای با سوخت شیمیایی استفاده کرده است، اما واقعیت این است که بشر دریافته فاصلههای فضایی آنقدر زیاد است که اگر تحولی در سیستمهای پیشران خود ایجاد نکند، سفر به دوردستهای منظومه شمسی برای او بسیار دشوار و سفر به فراتر از این مرز نیز غیرممکن خواهد بود. به همین دلیل ایدههای دیگری را بررسی کرده که البته تاکنون پاسخی چشمگیر یا انقلابی حاصل نشده است. در ادامه برخی از مهمترین طرحهای جدید را با هم بررسی میکنیم. بادبان خورشیدی بادبانهای خورشیدی، روشی موثر و ارزانقیمت برای سفر بین اجرام منظومه خورشیدی و درنهایت، سفرهای میانستارهای فراهم میکند. ایده کلی این طرح، استفاده از ساختارهای باریک و پهن بازشوندهای است که با بازتابدادن پرتوهای نور، انرژی حرکت فضاپیما را تامین میکند. این ایده بسیار شبیه وزش باد درون بادبان کشتیهای قدیمی است. شاید فکر کنید فشار پرتوهای نور برای بهحرکتدرآوردن فضاپیما بیشازحد کم است، اما اگر فضاپیما بسیار سبک باشد، این نیروی اندک، میتواند شتاب قابلملاحظهای به آن بدهد، اما مزیت مهم استفاده از بادبانهای خورشیدی جدا از رایگانبودن انرژی پیشران، زمان نامحدود شتابگیری است. موشکهای شیمیایی سوخت کمی در اختیار دارند و هرچند شتاب آنها بسیار زیاد است، اما سوختشان در زمان اندکی تمام میشود و در نتیجه شتابشان متوقف میشود و دیگر نمیتوانند بر سرعت خود بیفزایند. در مقابل، بادبانهای خورشیدی هرچند شتاب کمی دارد، اما چون فضاپیما همیشه و در هر فاصلهای از خورشید در معرض تابش پرتوهای پرانرژی اینستاره است، میتواند آرامآرام به سرعت خود بیفزاید و در بازه زمانی معقولی (از چندماه تا چندسال)، به سرعتهای بسیارزیادی برسد. یکی از مهمترین طرحهای بادبان خورشیدی، «Sunjammer» نام داشت که مساحت آن 1200مترمربع بود و از فوتونهای خورشید برای رانش فضاپیما به جلو استفاده میکرد. در ابتدا قرار بود این فضاپیما در سال2014 و سپس 2015 پرتاب شود، اما درنهایت اینطرح لغو شد. البته ناسا پیش از این و در نوامبر 2010 فضاپیمای «NanoSail-D» را با طول بادبان 3/9مترمربع به فضا پرتاب کرده بود. پیشران هستهای واکنشهای هستهای مقدار زیادی انرژی تولید میکنند. پژوهشگران در حال یافتن راههای گوناگون برای مهارکردن این انرژی و بهکار گرفتن آن در سامانه پیشران فضاپیماها هستند. از فضاپیمای هستهای میتوان برای انجام ماموریتهای سریعالسیر سرنشیندار به مقصد مریخ استفاده کرد. این فضاپیماها میتوانند زمان مسافرتهای فضایی را بسیار کاهش دهند. با کاهش زمان سفر، مدت قرارگرفتن در معرض پرتوهای خطرناک و ماندن در شرایط ناگوار بیوزنی کمتر میشود و به سرنشینان کمتر آسیب میرسد. همچنین موشکهای هستهای میتوانند مدت طولانیتری نسبت به موشکهای شیمیایی (که سوخت خود را خیلی زود مصرف میکنند) کار کنند. این ویژگیها، به بشر امکان میدهد سفرهای فضایی دورتر را در زمانی کوتاهتر به انجام برساند. افزون بر آن، در برخی از طرحهای پیشران هستهای، از هیدروژن بهعنوان سوخت استفاده میشود، به همین دلیل این موشکها میتوانند در هنگام سفر فضایی، سوختگیری کنند. هیدروژن در فضا و در اتمسفر بسیاری از سیارات وجود دارد، پس هرفضاپیمایی که سامانه پیشران هستهای از ایننوع داشته باشد، میتواند به سوی اتمسفر سیارات حرکت کند. پیشرانهای ماده- ضدماده دانشمندان ضدماده یا پادماده را تصویر آینهای ماده معمولی توصیف میکنند. به بیان دیگر ضدماده، مادهای است که بار الکتریکی اجزای سازنده آن خلاف با الکتریکی ماده معمولی است. هنگامی که ماده و ضدماده با هم برخورد میکنند، همدیگر را نابود میکنند. اینذرات پس از برخورد، بهکل نابود میشوند و درعوض، همارز آن انرژی تولید میشود. شاید به نظر برسد برخورد ماده و ضدماده منبعی بسیارخوب و ارزان برای انرژی باشد، اما متاسفانه اینگونه نیست. ضدماده بهطور طبیعی در دسترس نیست و تاکنون دانشمندان توانستهاند مقدار کمی ضدماده را در آزمایشگاه تولید کنند. در نظر داشته باشید که نگهداری ضدماده نیز معضلی است، چون به محض برخورد با ماده معمولی از بین میرود، پس نمیتوان آن را در ظرفی ساختهشده از ماده معمولی نگهداری کرد. با این همه دانشمندان براین باورند در صورتیکه بشر بتواند به فناوری تولید و بهکارگیری انرژی ضدماده دست یابد، کار سفرهای فضایی دوردست آسانتر میشود. دانشمندان بر این باورند که انرژی تولیدشده به این روش، بسیار بیشتر از انرژیهای تولیدشده به روشهای رایج کنونی است و میتواند نیروی پیشران بسیار زیادی فراهم کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.