مجموعه عکسهای تازه در چهار قاب
اهل عکس
علیرضا امیرحاجبی
قاب اول:«زمان سخت» مجموعه عکسهای محسن راستانی از سارایوو الماس سخت قدیسان با تجربیات گذشته یک عکاس کاری ندارم. اینکه در عبور از دیروز چه دیده و چه ثبت کرده. آنچه هست امروز است. دیروز متعلق به من و عکس نیست. هرچند بسیاری بر این نکته پافشاری دارند که: عکس زمان حالی است که در حین مشاهده دیگر حال نیست. انجماد لحظهای است که عکاس و جهان از آن عبور کردهاند و حافظه عکاس چیزهایی از آن رویداد را در خود ضبط کرده است. عکاسی را هنر ثبت لحظات از دست رفته میدانند. اما بیایید از گذشته عبور کنیم... مردمانی که در میدان شهر ایستادهاند. شما هم در میدان ایستاده بودید؟ من نیز در آنجا خواهم ایستاد در زمانی که معلوم نیست چه موقع خواهد بود. حال، گذشته و طرحی برای آینده. اینکه رویداد را بتوان با تمام جزییات یا حتی با برخی از جزییات تبدیل به گزارشی جامع و مانع کرد امری است محال. زیرا وحدت میان زمان و مکان است که رویداد را میسازد. در اینجا از ذات رویداد سخن نمیگویم بلکه هدفم فاصله بین رویداد و ثبت رویداد است. نسبت بین رویداد و مصداقی به نام عکس که ادعای ثبت حقیقت دارد. میدان شهر ایستاده و پا برجاست. امروز این را میدانیم. عکاس بیست سال پیش از آن عکسی گرفته. میدان کمی تغییر کرده. زمانی درختانی نیز در کنارگذر آن وجود داشت که به همت شهرداری جلیلالقدر تهران بریده شده. در عکس درختان را میبینی؟ حالا نمیبینی. پس عکاسی نوعی تردستی است. به عکس نگاه کن! این پسر جوان که در کنار درخت ایستاده را میبینی؟ دیگر زنده نیست. همان سالها توسط جوخههای مرگ صربها اعدام شد. پس دیگر امروز را ندیده است. نگاه عکس به گذشته نیست بلکه به امروز و آینده است. عکسهای محسن راستانی را دیدم. بعد از خواندن این متن شما هم خواهید دید. متن نیز آینده است. امروز مینویسم درباره امروزی که محسن راستانی در آن زیسته. زمان و مکان او را زیستهاند و او یک تنه لحظهای از مصرفشدن خود را، از زیستن خود را به تصویر کشیده است. خاکستریها از خاکستری ملایم (گورستان کوشوا) تا کنتراستهای تند عکس آن کودکی که با یک چشم باز/ بسته هراسناک به دوربین نگاه میکند. خاکستریها. تند، ملایم. مایل به سیاه. مایل به فاجعه. برف سفید و نشانههای مرگ سیاه. نمیتوان یک عکس را توصیف کرد. همانطور که نمیتوان یک متن را توصیف کرد. پس تنها کاری که متن میتواند انجام دهد تشویق به دیدن است و نه توصیف و نه تفسیر. از عکاس جدا میشوم. به زمان حال بازمیگردم. کتابی که در برابر من است زمان را مانند سنگی به دوردست پرتاب میکند. آیا روزی خواهم توانست سارایوو را ببینم؟ مردانی در حال نواختن موسیقی. خسته از فاجعه با چشمانی ازنفسافتاده که میگویند کمی به ما استراحت دهید. نوازندگان چیزی ریتمیک نواختهاند؟ نمیدانم. آن«چیز» دیگر وجود ندارد. آیا امیدی هست تا بار دیگر در زمانی دیگر نواخته شود. موسیقی هنری موقتی است. نیازمند رفتن و بازگشتن است. جسم ندارد اما درعکس راستانی اجسام (چیزها) و اشخاص از شما دعوت میکنند تا برای این عکس یک موسیقی انتخاب کنید. انتخاب شما چیست؟ آیندهای که آن را طرح میکنم چیزی نیست جز عرصه برای تخیل. برای آنچه که نیست و میتواند باشد. آیا عکس نیز چنین چشماندازی را دارد؟ یا تنها به واقعیت رویدادها، خوشیهای زودگذر، فجایع عمیق و... بسنده میکند؟ زمان خود را در تغییر نشان میدهد. زمان خود را در مسافت نمایان میکند و در حرکت. آنچه تغییری ندارد و بیحرکت ایستاده چگونه زمان را در خود حفظ میکند. این همان رمز عکاسی است. وابسته به زمان و گریزان از زمان. سیاهوسفیدبودن، خاصیتی است که بسیاری از عکاسان حرفهای به آن علاقهمند هستند. اما راستانی به شکل دیگری از آن بهره گرفته است. تضادهای شدید خاکستریها آرامش فاجعهباری را بر دوش میکشد. تمایلی ندارم تا پای سیاه و سفیدی را به عرصه خیر و شر و نیک و بد بکشم. کنتراستهای باستانی نماینده اخلاق نیستند بلکه بازنماییکننده زندگی هستند. زندگیای که آن را باید زیست. آن را زیستهاند و خواهند زیست. دوزخ تو را دیگری میسازد. دیگری خود دوزخ است. تو در دیگری میسوزی و شعلهور میشوی. در جسم و اندیشهاش و در بازتاب آن اندیشهها که کنشهاست. عکسهای راستانی آشکارکننده بازتابهای ذهنی است که تبدیل به عامل رویدادی تلخ شدهاند. آیا رنجهای این مردمان، مردمان سارایوو به پایان رسیده است؟ امروز چه میکنند؟ فردا را چگونه آغاز خواهند کرد؟ نقشهشان برای عروسی نوه کوچکشان چیست؟ برای پسرشان مغازه کوچکی خواهند خرید؟ این زن سیگارکشیدن را ادامه داده یا آن را ترک کرده؟ مسجد ویران شده توزلا دوباره آباد و زیبا شده است؟ عکسها این سوالات را در ذهن من ایجاد میکنند. تلخی یا هراسناکی خاکستری عکسهای راستانی در قالب عکس مستند اجتماعی پدیدهای طبیعی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. اما در این میان خندههایی نیز هست و حتی شادی موقت. خاکستریها. خاکستری مایل به سفید، خاکستری روشن، خاکستری مایل به سیاه با درجهای از خاکستر هراس. خاکستریهایی که با خاکستر برجایمانده از جنگ ترکیب میشوند. کدام را بیشتر میپسندی؟ خاکستر یا خاکستری را؟ اگر امروز جنگی در کار نیست اما آن درختان زیبای کاج، محیط ابری و مه آلودی که راستانی به تصویر کشیده هنوز هستند و کاشفان تصویر انسانی را دعوت به مشاهده تصویر جهان امروز میکنند. زمان سخت، زمان خاکستریهاست. از سیاهی نشان و جای گلولهها بر دیوار آغاز میشود و به سفیدی برف گورستانی در سارایوو میرسد. گسترهای وسیع از تصویر جهان که خیره به ما مینگرد. نگاه خیره هراسآور است و هیچ راه فراری از آن نیست. خیرگی جهان به انسان است که انسانیت را میسازد. تمام تلاش خود را میکنیم که به جهان بنگریم اما جهان بسیار قبل ازآنکه انسان مفهوم نگریستن را دریابد به او خیره نگریسته است. حال اندیشهای به این پرسش پاسخ دهد که انسان شبیه به جهان شده است یا برعکس. عکسهای خاکستری، تضادها، حرکتها، نگاهها، آرزوها، بدنهای زنده با آرزوهای بیشمار، آرزوهای کوچک بیشمار. تلخی را به کناری میگذارم. به زمان مینگرم. زمانی را که راستانی آن را به من بیننده حوالت داده ارج مینهم. زمان انتزاعی، نامحسوس، که روح را میپالاید و چون الماس شفاف میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.