گرانترین و خسارتبارترین روش استحصال آب در دنیا
علیرضا توکلی .دانشجوی مقطع دکترای رشته مهندسی آب دانشگاه علوم و تحقیقات تهران
تامین آب مصرفی در بخش خانگی دغدغه مسوولان هرکشوری است. طی سالهای گذشته تحت تاثیر خشکسالی، تغییر اقلیم، افزایش جمعیت و کاهش بارندگی، میزان برداشت از منابع آب تجدیدپذیر و تجدیدناپذیر بهشدت افزایش یافته، به طوریکه منجر به بحرانیشدن وضعیت منابع آبی در اکثر کلان شهرهای کشور شده است. به طوریکه سهم سرانه آب هر نفر از هفتهزارمترمکعب در 40سال گذشته، به کمتر از دوهزارمترمکعب رسیده است. هماکنون از 609 دشت کشور بیش از 350 دشت ممنوعه یا در شرف ممنوعیت قرار دارند. از 500میلیاردمترمکعب ذخایر راهبردی آب زیرزمینی کشور حدود صدمیلیاردمترمکعب آن طی سالهای گذشته مصرف شده است (ذخایر راهبردی آبهایی هستند که طی سالیان طولانی ایجاد شدهاند و به قولی تجدیدناپذیرند ولی در 30سال گذشته حدود 20درصد آنها مصرف شده است). با توجه به مطالب فوق طی سالهای اخیر طرحهای تامین و انتقال آب شرب بسیار گسترش یافتهاند. از مهمترین این طرحها میتوان به بزرگترین پروژه انتقال آب کشور از الیگودرز (سرشاخههای دز) به قم با انتقال سالانه 181میلیونمترمکعب، احداث چهارسد انحرافی، پنج تونل با طولهای 1/2، 2/5، 9 و 36 کیلومتر و قطر چهارمتر اشاره کرد، همچنین طرح انتقال آب بهشتآباد از چهارمحالوبختیاری به اصفهان جهت تامین آب شرب با ظرفیت انتقال سالانه یکمیلیاردوصدمیلیونمترمکعب با تونلی به طول 64کیلومتر و قطر ششمتر، طرح انتقال آب از سرشاخههای زایندهرود در منطقه کوهرنگ بختیاری به کرمان و یزد و کاشان، طرح انتقال آب از سرشاخههای کارون به فلات مرکزی ایران، طرح شیرینسازی و انتقال آب از دریای خزر به سمنان به مقدار 200میلیونمترمکعب در سال با خط لوله 184کیلومتری با قطر هزارو400میلیمتر، با استفاده از هشت ایستگاه پمپاژ و سه نیروگاه برقآبی و پروژه جدید انتقال آب شرب از خلیجفارس به فلاتمرکزی اشاره کرد. پروژهای که به گفته مسوولان با اجرای فاز نخست آن 150میلیونمترمکعب شیرینسازی آب انجام میشود که 40میلیونمترمکعب به بندرعباس و 110میلیونمترمکعب نیز به کرمان و یزد منتقل میشود. جهت انتقال آب در قطعه اول، هفت ایستگاه پمپاژ، هفت مخزن ذخیرهای و دو مخزن تعادلی طراحی شده و هزینه آن هزارو350میلیاردتومان برآورد شده است. برای قطعه دوم، چهار ایستگاه پمپاژ، چهار مخزن ذخیرهای و یک مخزن تعادلی طراحی شده و هزینه آن حدود 580میلیاردتومان پیشبینی شده است. قطعه سوم دارای دو ایستگاه پمپاژ، دو مخزن ذخیرهای و دو مخزن تعادلی با هزینهای حدود 550میلیاردتومان است. هدف این طرح انتقال آب شرب به فلات مرکزی ایران است که 16استان با جمعیت 46میلیوننفر از استان خوزستان تا شرق سیستانوبلوچستان و از جنوب رشتهکوه البرز تا بخشهایی از زاگرس را تحتپوشش قرار میدهد. به گفته مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب کشور، در حال حاضر مطالعات برخی کریدورها به اتمام رسیده است که مثلا میتوان به کریدور دریای عمان به شمال استان سیستانوبلوچستان و کریدور انتقال آب به بخشهایی از کرمان و جنوب یزد اشاره کرد. طبق برآورد بخش خصوصی قیمت هر مترمکعب آب انتقال یافته به کرمان حدود هفت تا هشتهزارتومان است. طرح انتقال آب خلیجفارس به فلات مرکزی جزو طرحهای انتقال بینحوضهای به شمار میرود که در بین روشهای استحصال آب یکی از گرانترین و خسارتبارترین روشها (بر محیطزیست) به شمار میآیند و اگر با روش شیرینکردن آب هم تلفیق شوند، آنگاه گرانترین روش بهصورت مطلق برای استحصال آب در دنیا هستند. صرفنظر از توجیهداشتن یا نداشتن اینگونه پروژهها، ایرادات زیادی در شبکه آب شهری و روستایی کشور وجود دارد که منجر به تلفات زیاد در خطوط انتقال و توزیع میشود، مثلا در کلانشهر تهران تلفات فیزیکی و غیرفیزیکی شبکه، قبل از تحویل آب به مصرفکننده بین 20 تا 40درصد است. بعد از تحویل آب حدود 30درصد تلفات توسط مشترکان صورت میگیرد. نباید این نکته را هم فراموش کرد که مصرف سرانه بخش خانگی دو برابر متوسط جهانی است. همچنین استفاده از آب تصفیه شده برای شستوشو، استحمام و... یکیدیگر از عوامل هدررفت و اتلاف آب است. بررسیها نشان میدهد بین 80 تا 85درصد از آب مصرفی در شبکه شهری نیاز به تصفیه تا حد استانداردهای آب شرب را ندارد. با توجه به هزینههای بالای آب تصفیهشده، بسیاری از کشورها از شبکههای دوگانه استفاده میکنند که آب شرب و غیرشرب تفکیک شدهاند. در انتها به نظر میرسد قبل از مطرحکردن چنین پروژههای عظیمی بهتر است در اصلاح شبکه انتقال، توزیع، تفکیک آب شرب از غیرشرب و فرهنگسازی در بخش خانگی اقدامات لازم صورت گیرد و سپس بنا به ضرورت، چنین پروژههای کلانی آن هم بهصورت موردی مطرح شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.