|

در حاشیه فیلم محمد رسول‌الله(ص)

شمایل‌نگاری مسیحی در فقدان سنت تصویری اسلامی

آنتونیا شرکا

سه‌سال پیش در چنین روزهایی، زمانی که خبر ساخت فیلم محمد(ص) رسانه‌ای شد، کنجکاوی بر سر یک تولید مشترک عظیم ایران با حضور کشورهای غربی، قوت گرفت. در سایت‌های خارجی می‌خواندیم که این پروژه عظیم با هزینه‌ای 30میلیون‌دلاری- در مقابل مجموعه طرح‌هایی با بودجه‌ای یک‌میلیاردی که کشور قطر در رابطه با زندگی حضرت‌محمد(ص) پیشنهاد داده بود- سودای «شناخت دیگری و مبارزه با هرگونه افراط‌گرایی که مانعی است بر سر راه آن» را سرلوحه خود قرار داده است. دوسالی گذشت و ویتوریو استورارو - مدیر فیلمبرداری ایتالیایی فیلم که سه جایزه اسکار را در کارنامه خود دارد - برای برگزاری ورک‌شاپی در جشنواره فیلم فجر حضور پیدا کرد و خلاصه فرصتی فراهم شد تا رسانه‌های داخلی نیز با او مصاحبه کنند. با این حال هنوز تجسم موجود معظمی که در حال تکوین بود، دشوار می‌نمود. استورارو می‌گفت: «اگر تقابلی وجود دارد به این دلیل است که شناخت کافی نسبت به غیر وجود ندارد و من امیدوارم که پروژه محمد(ص) گامی باشد در راستای شناساندن بیشتر قرآن و اسلام.» حضور تیمی مجرب از سینماگران ایتالیایی- علاوه‌بر مدیر فیلمبرداری، مسوولان جلوه‌های بصری، چهره‌پردازی، دستیار کارگردان و در مرحله پساتولید، تدوین، ظهور و چاپ و میکس- غلبه سبک ایتالیایی در سینماپردازی را نوید می‌داد. خود استورارو گفته بود: «سهم سینمای بین‌المللی و ایرانی برابر است؛ ما تکنولوژی و خلاقیت ایتالیایی را برای این پروژه به ارمغان آورده‌ایم.» طبیعی بود با چنین حجم چشمگیری از مشارکت غربی، انتظار می‌رفت فیلم لاجرم فرزند دورگه -بلکه «چندرگه»-‌ای از کار درآید که به بهانه داستان کودکی حضرت محمد(ص) به شرح آشنای داستان زندگی یک قدیس بپردازد. از طرف دیگر استورارو اعتراف می‌کند: «فیلم در دوره‌ای از زندگی‌ام به من پیشنهاد شده که علاقه زیادی به شخصیت‌های بزرگ معنوی چون کنفسیوس، بودا، مسیح و محمد پیدا کرده‌ام.» به این ترتیب پروژه محمد(ص) می‌توانست ضمنا به‌مثابه پروسه‌ای معنوی و سفری درونی برای عوامل سازنده‌اش اعم از مسلمان و مسیحی و بی‌ایمان باشد. حتی پرپینیانی، تدوینگر فیلم اعتراف کرده که باوجود لاییک‌بودنش، سخت تحت‌تاثیر فیلم محمد(ص) قرار گرفته و الوهیت جاری در آن را باور کرده است. چنانکه ملاحظه می‌شود، پروژه محمد(ص) حتی پیش از آنکه به منصه‌ظهور برسد، به چالشی سودایی تبدیل شده بود بین پیروان دین اسلام، اعم از شیعه و سنی، از یک‌سو و در برخوردی چهره به چهره با نمایندگان سایر ادیان از سوی دیگر. طبیعی بود که نمی‌شد تصور کرد فیلمبردار صاحب‌سبک و صاحب‌نگرشی چون استورارو سراغ چنین سوژه‌ای برود و رد سنت شمایل‌نگاری مسیحی را - که متاثر از زیبایی‌شناسی قرون وسطا و رنسانس، داوینچی و میکل‌آنژ و کاراواجو و رافائل و... است - از خود به‌جا نگذارد. استورارو در مصاحبه‌اش با روزنامه «شرق» می‌گوید: «ما نتیجه تمام چیزهایی هستیم که قبل از ما بوده‌اند. مشخص است ما ایتالیایی‌ها، از زمان تولد، فرهنگ نقاشی و مجسمه‌سازی در کشورمان جزو زندگی‌مان می‌شود. مثلا از کودکی که ما را غسل‌تعمید می‌دهند، تابلو غسل‌تعمید حضرت مسیح و در مدرسه تابلوهایی از جوتو را می‌بینیم. درواقع، قبل از اینکه درک درستی از هنر داشته باشیم با آن آشنا می‌شویم و هنر ما را همراهی می‌کند.» اینچنین است که نمی‌توان مینا ساداتی را در حالی که غرق در نور، محمد کوچک(ص) را در آغوش گرفته و به او لبخند پرملاطفتی می‌زند، دید و یاد حضرت مریم و مسیح کوچک(ع) نیفتاد. نمی‌توان کلبه محل تولد محمد را دید و عبدالمطلب را که بالای سر نوه‌اش است و یاد کلبه نورانی با پس‌زمینه آسمان پرستاره نیفتاد که مسیح کوچک را در حالی در گهواره‌ای درخشان در خود جای داده که شاهان مجوس بالای سرش هستند. شمایل‌نگاری مسیحی فیلم محمد(ص) تا اندازه‌ای پررنگ و غالب است که حتی فراموش می‌کنیم محمد(ص) در اسلام- برخلاف مسیح (ع) در مسیحیت- در بزرگسالی به پیامبری برگزیده می‌شود و این کسوتی نبوده که از بدو تولد به تن او دوخته شده باشد. اینچنین است که بخش قابل‌توجهی از فیلم که شرح جست‌وجوی یهودیان برای یافتن پسربچه‌ای است که بشارت داده شده و بیم آن می‌رود منادی دین جدیدی باشد، ما را سخت یاد جست‌وجوی فرعونیان برای یافتن و کشتن پسربچه‌ای می‌اندازد که قرار است روزی علیه آنان بشورد و سرنگونشان کند و داستان آشنای موسی(ع) را در ذهنمان تداعی می‌کند. واقعیت این است که محمد(ص) مجید مجیدی، موجودی است چندرگه که از هر دینی نشانی دارد و در فقدان یک بینش بصری قائم‌به‌ذات که برگرفته از سنت اسلامی باشد، خود را به خوانش صاحبان دیگر ادیان می‌سپارد که با داشتن یک سنت تصویری قوی‌تر و پربارتر از قدیسان خویش، خود را به پروژه چندملیتی و چندمذهبی محمد(ص) تحمیل می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.