دختران «چلاقی» در ۱۲، ۱۳سالگی راهی خانه بخت میشوند
مادربزرگهای این روستا همسن دوشیزههای شهرند
زهره کهندل*
روی تنش عرقی سرد نشسته بود، خودش را مچاله کرد گوشه اتاق و وحشتزده به رخت سفید عروسی خیره شد. از چندماه پیش که به عقد پسرعمهاش درآمده بود در چندشب هولناک که گمانش میرفت اذیت شده است، ترسی جانکاه در وجودش ریشه گرفته بود. شناسنامهاش مرز 12سالگی را رد کرده بود و کلاس ششم را دستوپاشکسته میرفت اما از وقتی شکمش بزرگ شد و حرفش توی روستا پیچید و حالا که چندماه از عقدشان میگذشت باید لباس عروس به تن میکرد تا شکمش بزرگتر نشود. او هم یکی از 18هزاردختر زیر 15سالی است که بهار سال گذشته نامشان بهعنوان همسر قانونی در دفتر ثبت اسناد، نوشته شد. دخترانی که بیحرف پدرشان، بله را گفتند و همزمانی که همسالانشان عروسکبازی میکردند، درد زایمان چنگ انداخت به تنشان. در روستایی که چند کیلومتر با مشهد فاصله دارد ازدواج دختران 12، 13ساله سنتی جا افتاده است. گاه دختران 10سالهای که بروروی خوشی دارند «بهنام» میشوند و با انگشتری نشان، بختشان گره میخورد به زندگی پسرانی که شش تا 12سال از آنها بزرگترند. دختران روستای «چلاقی» یا «چلاقد» تا به 10سالگی میرسند، مادران به صرافت میافتند برای شوهردادنشان و اگر با خانواده پسر به توافق برسند، با آوردن انگشتری، دختر برای یکی، دوسال «بهنام» آن پسر میشود. دکتر حسین باهر، جامعهشناس در اینباره معتقد است: چنین ازدواجهایی بستگی به عرف منطقه دارد. سن مهم نیست، رشد مهم است و رشد بستگی به سن، مکان و زمان دارد. به گفته او در شمالتهران ازدواج از مد افتاده و کسی نمیگوید سنش رفته بالا و ترشیده، اما اگر همان دختر به شهرستان برود، از سن ازدواجش گذشته است. ماده 1401قانونمدنی مصوب سال1381 میگوید: عقد نکاح دختر قبل از رسیدن به 13سال تمام شمسی و پسر قبل از 15سال تمام شمسی منوط به اذن ولی به شرط رعایت مصلحت با تشخیص دادگاه است. به گفته یکحقوقدان، قانونگذار، سن بلوغ دختران را براساس پژوهشی در تهران 13سال تعریف کرده که ممکن است در جنوبکشور باتوجه به شرایط آبوهوایی زودتر به بلوغ برسند و در مناطق سردسیر، دیرتر. امیر سودمندراد با بیان اینکه 13سال برای بلوغ جسمی سن مناسبی است، اما از نظر عاطفی و اجتماعی جای واکاوی دارد، میگوید: قوانین ازدواج در بسیاری از کشورها به دلایل شرایط آبوهوایی و حتی مذهب، متفاوت است. سراغ بهورز روستا را میگیرم تا درباره بهداشت زنان با او همکلام شوم. او از وضعیت موجود رضایت نسبی دارد. چندزن دیگر هم به جمع ما اضافه میشوند. حرف بینمان گل میکند و به اینجا میرسم که سن بارداری در این روستا چندسال است. میگوید: معمولا 14، 15سالگی است اما 10ساله هم داشتهایم. تعجب را در نگاهم میبیند و اضافه میکند: البته این مال قدیم بوده الان دخترها 12، 13سالگی عروس میشوند. یکی از زنها میگوید: اینجا دختر بالای 15سال را کسی نمیبرد. برادرشوهرم نگذاشت زنش درس بخواند. مردهای اینجا میگویند دختری که درس بخواند، زن زندگی نیست. مردها دوست ندارند زنشان از آنها بالاتر باشد. دخترهای این روستا تا ششم دبستان درس میخوانند. فقط چهارنفر از دختران روستا پایشان به سال اول دبیرستان باز شد که سهتاشان توی عقد بودند و یکی هم بهنام شده بود. زن جوان با اینکه 36ساله است اما چروکهای ریز و درشت صورتش از نگاهم پنهان نمیماند، میگوید: یکپسر 22ساله دارم اما دختر کمسن برایش نمیگیرم. زن جوان دیگری که دختری 10ساله دارد، میپرد وسط کلامش: دختر را باید تا بچه است عروس کرد وگرنه میماند بیخ ریش ننه باباش. سرکشی دختران شهر را ندارند، تا چشم باز میکنند مادر شدهاند و زن زندگی. افتادهاند به بشوروبساب روزانه. گاهی بچههاشان شیربهشیر هستند و آنقدر بزرگکردنشان زحمت دارد که وقت سرخاراندن ندارند چهرسد به اینکه ماجرای عاشقانهای راه بکشد به فکر و دلشان! یکی از زنها میگوید: نه دختر و نه پسر، بعد از ازدواج به آدم دیگری فکر نمیکنند، دخترها فقط دلبسته شوهر خودشان هستند. پیرزنی که مادرشوهر یکی از زنان جمع است و با دیگر زنها نسبت فامیلی دارد، میگوید: دخترهای شهر چهمیفهمند از زندگیشان، دختری که تا 30سالگی شوهر نکند، زندگی نکرده است! نصف عمرش بیفایده رفته. زنان این روستا در 36سالگی مادرزن و مادرشوهر میشوند درحالیکه ممکن است نخستین بارداری یک زن شهری در 36سالگی باشد. زنی که 32ساله است، میگوید: سرمان فقط به بچهداری گرم است، بچه هرچه بیشتر، بهتر! تارهای سفیدش را زیر روسری میپوشاند. میگویم، چه زود موهایت سفید شده؛ میخندد و میگوید: توی 14، 15سالگی موهایمان سفید شد. اینجا نظر دختر را برای ازدواج نمیپرسند، بزرگترها میبرند و میدوزند. میگویم یکدختر 13،12ساله از ازدواج نمیترسد؟ مادر زهرا میخندد و میگوید: تازه ذوق و شوق هم دارند. خواهرم12سالش بود که عقدش کردند، میگفت اصلا فکر نمیکردم شوهرم را دوست دارم یا نه، فقط خوشحال بودم که برایم انگشتر آوردهاند. او میگوید: وقتی پدر جواب بدهد یعنی تمام است. توی زندگی به هم دل میبندند. بزرگترها میدانند کدام دختر با کدام پسر میسازد. میگویم: پس حق انتخاب دختر و پسر چه میشود؟ پیرزن میگوید: دختر و پسر که انتخاب نمیکنند این پدر و مادرند که انتخاب میکنند. یک خواستگار که به دل بیاید، از خدای آن دختر هم هست. نخستین ارتباط برای یکدختر کمسنوسال ممکن است شوکآور باشد؟ بهورز روستا جواب میدهد: در مدتی که بهنام هم یا عقد هستند آشناییهای دزدکی دارند اما رابطه ندارند. به گفته بهورز روستا، دخترها و پسرها آموزشهای پیش از ازدواج را میبینند. یکی از زنها با یادآوری خاطرات سالهای اول ازدواجش، میگوید: شبهایی که شوهرم میخواست بیاید خانه ما، غم میگرفتم و گریه میکردم، فکر میکردم اذیتم میکند. میپرسم: با این خاطرات بد چطور کنار آمدید؟ میگوید: اگر ترسی هم بوده، توی خودمان ریختیم و بروز ندادیم. بهورز روستا درباره بارداریهای ناخواسته دختران در سنین کم میگوید: اولین حاملگی معمولا یکی دوسال بعد از ازدواج است. اگر هم ناخواسته باشد، بچه را نگه میدارند. دو، سه مورد در بین دختران روستا سراغ دارم که در دوران عقد حامله شدند و سریع مراسم عروسی گرفتند، همان موقع حرف و حدیثهایی بود اما فراموش شد. اگرچه اکثر ازدواجها در این روستا فامیلی است اما آزمایش ژنتیک را حتما انجام میدهند. به گفته باهر، ازدواجهای فامیلی، پایدارترین شکل ازدواج است، چراکه خانواده و زوجین از یکدیگر شناخت دارند اما اشکال بزرگ در این ازدواجها، احتمال بروز نقص ژنتیکی در نوزادان است. عموم ازدواجهای روستای چلاقی، فامیلی است. کمتر پیش میآید که دختر و پسری از تصمیم والدینشان ناراضی باشند و این یکجور قاعده پذیرفتهشده است. ریشسفیدها، عقد دختر و پسر را میخوانند. فاصله سنی دختر و پسر بین ششتا13سال است. در روستا، زنان پسرزا را بیشتر تحویل میگیرند. اینجا دختر و پسر بعد از اینکه بهنام یا عقد هم شوند اجازه دارند باهم صحبت کنند. خانوادههای پسردار، دخترهای کمسن میگیرند تا اخلاق عروس به خواسته مادرشوهر درآید. دخترهای روستا را با جهازهایی که چشم اهالی را دربیاورد، راهی خانه بخت میکنند. یکی از زنها میگوید: خانواده دختر زیر بار قرض میروند اما جهیزیهای کامل میدهند تا حرفی نباشد. خانه داماد هم باید بزرگ باشد مثلا اتاق پذیرایی چهارتا قالی بخورد، اگر کمتر باشد خانواده دختر قبول نمیکند! در عقدنامه، حق طلاق، مسکن، کار و تحصیل برای زن وجود ندارد، اگرچه خبری از طلاق هم نیست اما همه زنها معتقدند که اگر روزی کارشان به طلاق بکشد، زن مجبور به بخشش مهریه میشود چون اینجا حرف، حرف مرد است. عرف ازدواج در این روستا، چنین است. باهر در پاسخ به اینکه میتوان با عرف مقابله کرد؟ میگوید: کار بسیار سختی است. او درباره اینکه چه عواملی دخیل در عرف بوده و آن را میسازند، به یککلمه کلیدی اشاره میکند: «وراثت» و توضیح میدهد: حتی اگر فوقتخصص فلان رشته هم باشید باز ته فکر شما میگوید که مادرم یا پدرم فلان و بهمان میگفت. باهر با تایید اینکه احساس خوشبختی ما از عرف گرفته میشود، معتقد است: عرف بالاتر از قانون، شرع و ارزش قرار میگیرد. خداوند در قرآن توصیه میکند «... و عاشرون بالمعروف» با زنان براساس عرف برخورد کنید. به گفته او احساس خوشبختی و تعریف آن در بین مردم مناطق مختلف، متفاوت و گاه در تضاد باهم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.