|

کم‌توجهی به بهداشت روان

مریم رامشت . روان‌شناس و مدرس دانشگاه

کم‌توجهی به بهداشت روان

سلامت روان در کشورهای مختلف تعاریف گوناگونی دارد، اما سازمان بهداشت جهانی اعلام کرده سلامت روان موضوعی فراتر از نبود اختلال روانی در افراد جامعه است و باید دست‌کم شش‌مولفه را دربرگیرد. فرد باید از نظر ذهنی احساس خوب‌بودن و خودکارآمدی داشته باشد، یعنی خودش را درک کند و بداند فردی مفید است، همچنین باید استقلال، خودمختاری، احساس شایستگی و کفایت در فرد وجود داشته ‌باشد و دیگر اینکه فرد بداند متعلق به نسلی است و بعد از او نسل‌های دیگری می‌آیند. همچنین فرد برای بهره‌مندی از سلامت روان باید خودشکوفایی و توانمندی بالقوه هیجانی داشته باشد. ما با توجه به افزایش 60درصدی اختلالات روانی طی یک‌دهه اخیر در جامعه، باید به سمتی برویم که بیماری‌های روانی را غربال‌گری کنیم و تشخیص و درمان درستی برای مبتلایان در نظر بگیریم. افرادی که دچار اختلالات روانی هستند به چهاردسته عمده تقسیم می‌شوند. اول، کسانی که به‌صورت بارز احساس اضطراب و نگرانی، تشویش و ترس دارند. دوم، افرادی که نشاط و شادابی کافی ندارند که این علامت افسردگی است. سوم، کسانی که دردهای پراکنده روانی دارند که خودش را با علایم عصبی و نوروتیک نشان می‌دهد. چهارم، کسانی که کارکردهای اجتماعی بدی دارند. در این میان اختلال پارانوییدی، ازجمله بیمارهای‌های روانی است که متاسفانه در سال‌های اخیر می‌بینیم افرادی در جامعه به شکل خفیف تا نسبتا شدید مبتلا به آن هستند. خیلی از ما در طول زندگی با کسانی مواجه می‌شویم که به همه‌کس بدبین هستند و فکر می‌کنند دیگران به آنها آسیب می‌رسانند و معتقدند اگر به کسی اعتماد کنند از پشت خنجر خواهند خورد. اگر به این افراد نزدیک شویم، مثال‌های متعددی از خیانت‌هایی که تجربه کرده‌اند، می‌آورند، حتی ممکن است مخاطب را قانع کنند که اطرفیانشان بدذات و درحال توطئه علیه آنها هستند، اما بعد از گذشت مدتی نه چندان زیاد می‌فهمیم این دلایل، واقع‌بینانه نیست و آنها بعد از مدتی حتی به خود شنونده هم مظنون می‌شوند. بدبینی، تنها نشانه‌ تشخیصی این بیماری نیست؛ این افراد بی‌دلیل کافی نسبت به اطرافیان مشکوکند و تصور می‌کنند دیگران به‌دنبال اذیت‌کردنشان هستند. وفاداری دوستان و اطرافیان و همسر خود را بی‌دلیل زیر سوال می‌برند. تمایلی به اعتماد به دیگران ندارند چون فکر می‌کنند از اطلاعاتی که دراختیار دیگران می‌گذارند علیه خودشان استفاده می‌شود. در اتفاقات و رفتارهای عادی افراد، تهدید می‌بینند و احساس پنهان‌کاری دارند. کینه‌توز هستند و هیچ اهانت یا بی‌اعتنایی را نمی‌بخشند و مرتب احساس می‌کنند به شخصیتشان توهین‌شده و درمقابل این احساس واکنش شدید نشان می‌دهند. این خصوصیات در اوایل دوره نوجوانی بروز پیدا می‌کند و درطول زندگی پایدار می‌شود. آنچه گفته ‌شد مشخصات شخصیت پارانویید است، اما در بعضی از انواع اختلال شخصیت مثل اسکیزوفرنی که اختلال شدید روانی است، شک و بدبینی با هذیان و توهم همراه می‌شود و شروع آن معمولا به‌صورت ناگهانی است. متهم این پرونده هم نسبت به همسر خودش چنین رفتاری داشت و علاوه‌بر شک‌ قطعا دچار توهم و هذیان بود. با توجه به اینکه متهم سابقه بستری‌شدن در بیمارستان را دارد به احتمال زیاد از اسکیزوفرنی پارانویید یا اختلال خیلی شدید پارانویید رنج می‌برد و مدت‌های زیادی درگیر این مشکل بوده ‌است و توهم و هذیان در او بروز پیدا کرده و باعث شده دست به جنایت بزند و همسرش را به قتل برساند. نباید فراموش کنیم گاهی اوقات شرایط اجتماعی نیز می‌تواند در ایجاد بدبینی یا احتیاط بیش از حد در فرد نقش داشته‌ باشد که البته این مساله با بیماری روانی متفاوت است. گاه اقلیت‌های قومی و فرهنگی در تعاملات خود با جامعه احتیاط و بدگمانی زیادی دارند این اتفاق معمولا بعد از تشنجات شدید اقتصادی، جنگ و امثال آن ایجاد و بدبینی بر اکثریت جامعه حاکم می‌شود. هرچند گسترش این نوع بدبینی به معنی افزایش اختلال شخصیت در جامعه نیست، اما شرایط بد اقتصادی و اجتماعی از دلایل بروز پارانویید محسوب می‌شود. شیوع اختلال روانی پارانویید در جامعه دو تا چهاردرصد است. این اختلال زمانی بیشتر می‌شود که دو هیجان غم و خشم به‌صورت پنهان یا آشکار در جامعه بالا می‌رود. در جامعه ما هیجان غم و اندوه و هیجان خشم و غضب بالا و برعکس نشاط و شادابی خیلی پایین است. افراد در حالت تشویش و نگرانی مستمر به‌سر می‌برند و فرد نمی‌داند در جامعه قرار است چه اتفاقی رخ بدهد. این نگرانی نه فقط در مورد بحث‌های اقتصادی، بلکه در مورد مسوولیت‌های ما هم وجود دارد. یکی از عوامل اضطراب، محیط‌های شغلی یا نوسان امنیت در بازار کار است اینکه فرد نمی‌داند چه وضعیتی دارد و این موضوع روی روابط خانوادگی‌اش چه تاثیری می‌گذارد، می‌تواند بی‌ثباتی فراوانی را برای او به وجود بیاورد. دنیا به این نتیجه رسیده برای کم‌کردن نگرانی، ثبات بیشتری لازم دارد، در این صورت خشم و اضطراب کمتری در جامعه وجود خواهد داشت در دنیای امروز چراغ قرمز هم ثانیه‌شمار دارد تا فرد بتواند چند ثانیه بعد‌تر خود را پیش‌بینی کند و از تشویش ناگهانی دور شود. در جوامع غیرقابل پیش‌بینی اضطراب بالا و سلامت روانی پایین است. مشکلات اقتصادی، عدم احساس امنیت، نبود رضایت از زندگی و بی‌عدالتی ذهنی از جمله عوامل تنش محسوب می‌شود. متاسفانه بی‌اخلاقی رو به رشد و معیارهای اخلاقی رو به افول است، قانون‌گرایی دیده نمی‌شود و شاهد هستیم موضوعات اصلی زندگی مردم به موضوعات فرعی و موضوعات فرعی به موضوعات اصلی تبدیل شده‌اند؛ برای مثال رانندگی امن و آلودگی هوا که باید مساله «اصلی» باشند به یک مساله فرعی تبدیل شده‌اند، اما تخلف‌های اجتماعی به مساله اصلی بدل شده ‌است و به جای برخورد با تخلفاتی که با سلامت مردم ارتباط دارد با تخلفاتی بسیار کوچک‌تر برخورد می‌شود. مکتب‌های مختلف روان‌شناسی درباره علل بالارفتن آمار اختلالات روانی در جامعه پاسخ‌های مختلف دارد. روانکاوها معتقدند پارانویا نوعی مکانیزم دفاعی است. آنها بر این باورند که فرد، احساسات خصمانه‌ای نسبت به خودش دارد و برای دورکردن آنها، این احساس خودش را به سایرین نسبت می‌دهد. «روان‌درمان‌گران شناختی» تعصبات و سوگیری‌های ادراکی فرد را عامل اصلی می‌دانند و معتقدند فرد پارانویید به برخی از جنبه‌های واقعیت می‌پردازد و خاطرات منفی را به‌یاد می‌آورد. مختصصان «طرح‌واره درمانی» معتقدند مشکل بدبینی، الگوی ناکارآمد و ناسازگاری است که بر اثر تجربیات متناقض دوران کودکی به‌دست می‌آوریم. نکته‌ای که همه روانشناسان با تخصص‌های مختلف به آن اعتقاد دارند، تاثیر محیط و تربیت دوران کودکی و نوجوانی بر این اختلالات است. شیوه‌های تربیتی ناکارآمد والدین و متولیان آموزش و افرادی که به‌طور مستمر با کودکان و نوجوانان در ارتباط هستند، نقش موثری در اختلالات روانی ایفا می‌کند. موضوع بهداشت روانی در آنچه در جامعه ما به‌عنوان بهداشت معرفی می‌شود، دیده نشده است. مقایسه تخت‌های بیمارستانی مختص بیماران روانی و بیماران جسمی، این موضوع را به‌وضوح نشان می‌دهد. حال آنکه اگر بتوانیم مبتلایان به بیماری روانی را به‌موقع و مناسب شناسایی کنیم و فرد را مورد رسیدگی قرار دهیم، آسیب‌های اجتماعی بسیار کمتر می‌شود. غربالگری روانی که می‌تواند نقش موثری در شناسایی و درمان این بیماران داشته ‌باشد به‌تازگی در وزارت علوم به‌وجود آمده ‌است و دانشجویان غربالگری می‌شوند، اما هنوز در آموزش‌وپرورش چنین چیزی نداریم، درحالی‌که بیماری‌های روانی از دوران نوجوانی شروع می‌شود و نیاز اصلی غربالگری در آموزش و پرورش است. همچنین ما کلینیک‌های رایگان در این زمینه نداریم. یکی از پرهزینه‌ترین درمان‌ها مربوط به بیماران روحی و روانی است و روان‌شناسان و روان‌پزشکان با قیمت‌های بسیار بالایی به این افراد خدمات ارایه می‌دهند، درحالی‌که می‌دانیم خیلی از این افراد مشکلات مالی دارند، البته نباید فقط دولت را مسوول دانست، بلکه یک‌همت عمومی می‌تواند کنترل و درمان این اختلالات را محقق کند؛ نقش گروه‌های اجتماعی در این مسایل بسیار پررنگ است. تا زمانی‌که لزوم کنترل اختلالات روانی از سوی دولت درک نشود و گروه‌های اجتماعی را در این خصوص درک نکند، حوادث بسیار تلخی مانند قتل این زن نوجوان را خواهیم داشت. شاید بتوانیم با مجازات قاتل دوباره احساسات جمعی را آرام کنیم، اما این کار، راه‌حل مناسبی نیست، بلکه تشخیص، درمان و حمایت درطول زندگی و آموزش اطرافیان می‌تواند در کاهش چنین جرایمی، تاثیر بسیار زیادی داشته‌ باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.