|

«مریم زندی» به روایت «ناصر تقوایی»

تصویرگر پرتره ایران

گروه هنر: «مریم زندی» را اگرچه با عکس‌هایش از چهره‌ها می‌شناسند اما او با عکس‌هایی که در زمینه خبری، اجتماعی، طبیعت و پرتره ثبت کرده، خود را محدود به یک عرصه نکرده است. زندی یکی از شناخته‌شده‌ترین عکاسان زن ایرانی است که خودش هم اذعان دارد با وجود تمام تبعیض‌ها، جنگیده و توانسته است پیروز از میدان این نبردها بیرون بیاید مصداق آن‌هم انتشار کتاب «انقلاب 57» است که پس از هفت‌سال انتظار برای صدور مجوز، سرانجام این اثر در سال‌جاری انتشار یافت. او را عکاس چهره‌ها می‌دانند چراکه با عکاسی از بسیاری از اهالی فرهنگ و هنر، مجموعه‌ تصویری مهمی را برای نسل بعد ثبت کرد. با این‌حال زندی در زمینه عکاسی از طبیعت نیز کتاب منتشر و با نشر همین عکس‌ها در تقویم‌هایش مردم را همراه خود کرده است. زندی خود را عاشق ایران می‌داند، کشوری که از آن با عنوان «سرزمین غمگین محبوبم» یاد می‌کند. او در صدونود و یکمین شب مجله بخارا که عصر شنبه، دوم اسفند در کانون زبان فارسی برگزار شد، حضور پیدا کرد. بهانه این حضور هم تقدیر از عکاسی بود که آثارش از سوی ناصر تقوایی و اسماعیل عباسی مورد نقد و تحلیل قرار گرفتند. در ابتدای این مراسم، گزیده‌ای‏ از عکس‌های زندی نمایش داده شد و در ادامه ناصر تقوایی، کارگردان صاحب‌نام ایرانی سخنرانی کرد: «مریم را با یک دوربین عکاسی دیدم. اگر آن دوربین دستش نبود، فکر می‌کردم چیزی در وجودش کم است. آن موقع که تلویزیون ملی تاسیس شده بود، حدود سال45 من به تلویزیون رفتم و مریم چندسال دیرتر آمد. همیشه خانمی بود خوش‎پوش و به عادت خود من نیز همیشه یک شلوار جین پایش بود. دوربین عکاسی همیشه همراهش بود حتی وقتی عکس نمی‏گرفت.» او در مورد نحوه آشنایی‌اش با این عکاس عنوان کرد: «آن موقع همسر اولم، خانم شهرنوش پارسی‎پور در تلویزیون کار می‌کرد، دوستی خیلی نزدیکی بین آن دو به وجود آمده بود و گاه کارهای مشترکی هم برای تلویزیون انجام می‏دادند. من‌هم با مریم بیشتر آشنا شدم.» تقوایی که خودش عکاس هم است، در مورد پیشینه عکاسی در ایران عنوان کرد: «عکاسی در ایران خیلی پرسابقه است. دوره قاجار، مخصوصا دوره ناصرالدین شاه دوران رشد هنر عکاسی است. در این دوره عکس از شکل صنعتی که تصویر را می‏گیرد یا به‌جای حافظه ما عمل می‌کند، به شکل هنر درمی‌آورد. این هنر در سینما، در سالن‎های عمومی و در عموم هنرها به‌شدت اثر گذاشت. عکس واقعیتی است که شما آن را می‏سازید و به نظر من یکی از اَشکال اصیل هنر است.» تقوایی در مورد رابطه هنر و کادربندی گفت: «هنر، به‌جز یکی دو نوع آن، وابسته مطلق به چیزی به اسم کادر است. هنر یعنی توانایی کادربندی یک موضوع. جمله ادبی هم وقتی می‌تواند یک مفهوم را در خودش جا بدهد، همین کار را می‌کند. آن کلمات یک کادر می‏سازند تا یک مفهوم منتقل شود. این کار در همه هنرها مصداق دارد. عکاس تا یک کادر خوب پیدا نکند، نمی‌تواند یک عکس خوب از آن بگیرد. اینجاست که عکاسی که تربیت شده و چشمش به حرفه خودش عادت دارد، بلافاصله آن نقطه‏ای را که باید بایستد پیدا می‌کند و گاهی به آسانی هم پیدا نمی‌شود. گاهی خیلی کار دارد که پیدا شود. یکی از این موارد وقتی است که ما با چهره انسان روبه‌رو می‌شویم. پرتره به نظر من سخت‏ترین نوع عکاسی است. اولا خیلی متنوع است. یک وقتی شما عکسی می‏گیرید برای شناسنامه‏تان، پاسپورتتان یا برای هرچیز دیگری. یک وقتی عکاسی از شخصیت پنهان و درونی شماست.» او با بیان اینکه وجوه شخصیتی خیلی از شاعران، مجسمه‎سازان و نقاشان در تصویرهای زندی دیده می‌شود، افزود: «عکاسی از طبیعت ابتدای کار عکاسی است. مریم خیلی از این مرحله فراتر رفته است و با دشوارترینش عکس‌های خوب می‏گیرد یعنی با چهره انسان. یک دوره از کار اصلی خانم زندی به ساخت پرتره از آدم‌ها اختصاص دارد و من این دوره را به چند علت خیلی واجد اهمیت می‎دانم چون خاطره‏ای از ما برای آیندگان باقی خواهد ماند. ما از نسل‎های گذشته، حتی نسل‏های نزدیک به خودمان هیچ عکسی در دست نداریم. به طور کلی ما کمبوهایی در کارمان داشته‎ایم که شاید نسل‏های جوان‏تر بعد از من، از جمله خود خانم زندی واقعا جبرانش کردند. واقعا این چهره‎ها به‌عنوان گنجینه‏ای برای ما باقی خواهند ماند.» تقوایی در توصیف پرتره‌های زندی اظهار کرد: «کار ایشان منحصر به پرتره‌هایی نیست که به افراد معروف به ظاهر معروف اختصاص دارد. شما در کار ایشان می‎توانید یک نمایش از ملت ایران و چهره‌های ایرانی را ببینید. حالا این چهره‌ها یا در مراسمی هستند یا به طور مستقل، فقط ترکیب آن شخصیت در فضایی که قرار داشته و به نظر عکاس جالب آمده، ثبت شده است. سوژه را باید بسازیم ولی خیلی مواقع هست که اگر شما چشم تیزبین داشته باشید سوژه را حاضر و آماده جلوی خود می‏بینید و آن عکس را می‎گیرید. آن صحنه زمانی است که شما دارای تجربه کافی در کاری که انجام می‌دهید هستید.» این کارگردان سینما قوت آثار زندی را عکس‌های طبیعت نیز دانست: «در زمینه طبیعت هم مریم کارش خیلی قوی است. گاهی شما منظره‏ای را می‏بینید که خیلی خوشتان می‏آید، ولی به محض اینکه دوربین را جلوی چشمتان می‏گیرید آن عکس را نمی‏پسندید. برای اینکه دوربین یک ویزوری دارد و ویزور یک کادر دارد. کادرتان را دوست ندارید، آن چیزهایی را که می‌خواهید در این کادر وجود ندارد. خوب درخت‏ها به اختیار ما نمی‏رویند، گیاهان به اختیار ما سبز نمی‌شوند، گل‎ها به اعتبار ما که می‌خواهیم از آنها عکس بگیریم شکل نمی‏گیرند. گاهی کار با طبیعت خیلی سخت می‌شود. طبیعت خیلی زیباست ولی ما چطور توانسته‏ایم از طبیعت ایران عکس هنرمندانه بگیریم. اگر قرار باشد همان را ثبت کنیم که کاری انجام نداده‎ایم. دوربین عکاسی می‌تواند این کار را انجام دهد.» تقوایی بار دیگر به عکس‌های پرتره زندی بازگشت: «نکته‏‎ای را که درباره پرتره‎ها یادم رفت و باید اضافه کنم این است که پرتره‌های خانم زندی به لحاظ تکنیکی دوگانه است. بعضی از آنها در نور طبیعی روز یا در محیط جغرافیایی که پرسوناژش در آنجا زندگی می‌کند گرفته شده و زندگی در این عکس‌ها مطرح است. بعضی دیگر، پرتره‌هایی هستند که در استودیو با نورپردازی‎های خودش گرفته است که معمولا زمینه تاریک دارند و خطوطی از چهره در آن نمودار می‌شود.» اسماعیل عباسی، عکاس و نویسنده چندین کتاب در این زمینه نیز در مورد زندی گفت: «در کودکی یا نوجوانی افرادی از اطرافیان ما ممکن است با هدیه‌دادن کتابی، سازی، دوربینی یا حتی گفتن نکته‎ای به اصطلاح به ذهن آماده تلنگر ما تلنگر بزنند. اگر آمادگی در میان باشد، شور و اشتیاق ناشی از این تلنگر راه آینده ما را ترسیم می‎کند و مریم زندی اگرچه از طریق دعوت به بازی در فیلم و مجموعه تلویزیونی توسط برادرش زنده‎یاد نادر ابراهیمی وارد کار بازیگری شد اما آینده خود را به واسطه دوربینی که از برادرش هدیه گرفت، ترسیم کرد و بهتر بگویم ساخت. اگرچه در ادامه راه به‌عنوان پژوهشگر به تلویزیون ملی ایران راه یافت اما در نهایت سر از هفته‌نامه تماشا درآورد و باز اگرچه برای تحصیل به دانشکده حقوق و علوم سیاسی پا گذاشت اما روحیه زندی نه منطبق بر چارچوب‎هایی بود که سر از وزارت امورخارجه دربیاورد و نه در راهروهای دادگستری در پی چاره‎جویی برای این و آن باشد.» عباسی درباره وضعیت عکاسی در دوره آغاز به کار زندی اظهار کرد: «منابع آموزشی آن دوره چیزی نیست جز نشریاتی مانند پاپیولار فتوگرافی و نشریه تصویر که به زبان فارسی به تازگی راه افتاده است. جز معدودی از عکاسان که راه‎های تازه‎ای را تجربه می‎کنند، الگوی عکاسی رایج رعایت اصول کلاسیک ترکیب‎بندی و رسیدن به بالاترین کیفیت فنی است. زندی در چنین بستری رشد می‎کند. در انتخاب موضوع سراغ موضوع‎های اجتماعی می‌رود. عکاسی که به‌گفته خود، نگاهش پیگیر مسایل اجتماعی و نشان‌دادن معضلات جامعه است، باید روحیه‎ای خاص داشته باشد. چنین عکاسی باید توان نامحدود، اشتیاق فزاینده، روحی ماجراجو، قدرت حفظ خود در شرایط دشوار و شهامت رویارویی با خطر را داشته باشد و مریم زندی در حد شناخت من از چنین روحیه‎ای برخوردار است.» عباسی در ادامه بخشی از مقدمه کتاب انقلاب 57 را خواند و گفت که این جملات پشت من عکاس را لرزاند. در این متن چنین عنوان شده بود: «میدان 24اسفند و خیابان شاهرضا شلوغ بود... نمی‎توانم در خانه بمانم... خودم را به یک ایستگاه سرپوشیده اتوبوس رساندم و تصمیم گرفتم از آن بالا بروم. با بچه در بغل که نمی‏شد...» عباسی اظهار کرد که زندی در نهایت عکس‎هایش را گرفت و افزود: «خواندن این نوشته در صفحه‌های آغازین کتاب انقلاب57 و همچنین نوشته‏ای از او که در مجله فیلم نوروز گذشته خواندم نکته دیگری را درباره او آشکار می‌کند. اینکه مریم زندی چه دلنشین می‏نویسد و چه مونتاژ موازی جالبی را به کار می‏گیرد. او قلم را مانند بسیاری از عکاسان بر زمین نگذاشته که دوربین را بردارد. او هم قلمش را دارد و هم دوربینش را. اگرچه این قلم گاهی نافرمان می‌شود و تعهد می‌دهد که زندی دیگر عکاسی نکند.» مولف کتاب «فرهنگ عکاسی» در مورد یکی از کتاب‌های زندی چنین تحلیل کرد: «مریم زندی 32سال پیش نخستین کتاب عکس خود «ترکمن و صحرا» را با هزینه شخصی منتشر کرد. لیتوگرافی و چاپ کتاب بسیار بد است اما با وجود کج‌سلیقگی چاپخانه، عکس‌های مریم زندی خود را با قدرت تمام نشان می‌دهند. در تمامی عکس‌ها توجه جدی به ترکیب‏بندی کلاسیک آشکار است. زنده‌یاد نادر ابراهیمی هم برای این کتاب مقدمه نوشته است. کتاب ترکمن و صحرا سندی است از دگردیسی و دگرگونی ترکمن‎ها و افسوس که کتاب فاقد شرح و توضیح و زیرنویس است. هرچند به محل و تاریخ عکاسی اشاره شده.» عباسی انتشار مجموعه چهره‎ها را گامی دیگر از او در مستندسازی دانست و ادامه داد: «او نه مانند ریچارد اودون فضایی بی‏زمان و بی‎مکان می‎آفریند و نه مانند آرنولو نیومن برای پرتره‎هایش فضایی کاملا منطبق بر تعریف عکاسی پرتره محیطی تدارک می‏بیند. او درباره این مجموعه بی‎ادعاست. اگرچه بیشتر عکس‌ها براساس تقسیم‌بندی‎های رایج پرتره محیطی هستند. وقتی از او می‏پرسی برای عکاسی از این شخصیت‌ها چه معیاری داشتی و پیشاپیش چه بررسی‏هایی می‌کردی، به سادگی می‎گوید، برخورد من با موضوع‌هایم غریزی بوده و پیش از عکاسی در پی شناخت افراد نبودم، اکنون که به عکس‌ها نگاه می‌کنم، می‏بینم برداشت من از شخصیت افراد در همان برخورد اول، برداشتی درست بوده و این را با گذشت زمان و شناخت بیشتر متوجه می‌شوم.» او مجموعه چهره‌های مریم زندی را سند و آرشیو ماندگاری از چهره اهالی ادبیات، نقاشان، معماران، هنرمندان سینما و تئاتر برشمرد و در مورد این کتاب گفت: «در این زمینه کتاب‌هایی از سوی عکاسان دیگر نیز ارایه شد، اما خانم زندی در کار خود پای فشرده و پیگیرتر بوده است و دیگران پشتکار او را نداشته‏اند البته پرسشی در اینجا مطرح می‎شود که چرا عکاس به خود عکاسان بی‎توجه بوده است.» عباسی در سخنان پایانی خود اظهار کرد: «مریم زندی در کار خود به فرمان دل است. گاهی به موضوع‌های اجتماعی می‏پردازد، گاهی فرمالیسم بر عکس‎‏هایش حاکم می‌شود. او دل‌نگاشت‏‎های خود را با ما سهیم می‌شود. مریم زندی با پشتکار محدودیت‎ها را کنار می‏زند. برای بررسی آثار او باید به مسیر حرکت و بستر رشد او توجه کرد.» دیگر سخنران این مراسم علی دهباشی، بانی برگزاری شب‌های بخارا بود که ضمن مروری بر کتاب‌های عکاسی مریم زندی به شیشه‌گری او اشاره کرد و افزود: «مریم زندی کوهنوردی حرفه‏ای هم هست. به بیشتر قله‌های ایران صعود کرده است و شاید اولین کوهنورد زن ایرانی باشد که از دیواره علم‌کوه از مسیر یخچال و سنگ‎های ریزشی صعود کرده است. یادتان نرود که دیواره علم کوه یکی از پنج دیواره مهم دنیا از نظر کوهنوردی است. در کنار همه اینها، بد نیست به فعالیت‌های نجاری خانم زندی اشاره کنم. شاعری یک وجه دیگر از هنر مریم زندی است.» سپس محمودرضا بهمن‎پور، مدیر چاپ نظر که کتاب «انقلاب 57» را منتشر کرده است، از پایداری مریم زندی سخن گفت: «مریم زندی برای من جنگجویی سازش‎ناپذیر است که سرانجام هم پیروز می‌شود. وقتی به ما گفتند که با حذف چند عکس می‌توانیم کتاب جدید او، انقلاب57، را چاپ کنیم، خانم زندی نپذیرفت و ما به اجبار هفت‌سال صبر کردیم تا توانستیم مجوز چاپ کتاب را بدون هیچ حذفی بگیریم.» آخرین سخنران این مراسم هم مریم زندی بود. او در ابتدا به آشنایی خود با دهباشی اشاره کرد: «فکر می‌کنم اولین‌باری که آقای دهباشی را دیدم حدود بیست‌وچندسال پیش بود. مطلبی یا شاید طبق معمول شکواییه‏ای برای چاپ داشتم که کسی حاضر به چاپ آن نمی‏شد زیراکه من هنوز چهره‌ها را نداشتم و مریم زندی شناخته‌شده‏ای نبودم. ولی آقای دهباشی مطلب را به‌راحتی پذیرفتند و در مجله کلک چاپ کردند. بعدها، کتاب‌های چهره‌ها که منتشر شد، من با همه حساسیت و خساستی که در مورد چاپ عکس‌هایم به خصوص در مطبوعات دارم، به آقای دهباشی گفتم، هر موقع خواستید از عکس‌های من در مجله‎تان استفاده کنید احتیاج به اجازه نیست و می‌توانید. البته آقای دهباشی تنها کسی است که من این حرف را به ایشان زده‏ام. طبیعی است که امروز هم دعوت ایشان را باید می‎پذیرفتم. به خصوص این دعوت زمانی بود که من می‎توانستم با پای خودم بیایم و لازم نبود مرا با صندلی چرخدار و نیمه‌بیهوش! بیاورند.» او در مرور فعالیت‌هایش طی این سال‌ها گفت: «کار کردم و مستقل ماندم. توقعی ندارم و نداشته‏ام. شاید جوان‌تر که بودم در لحظاتی یا شرایط سختی انتظار پشتیبانی و حمایتی را داشته‎ام که هرگز نداشته‏ام ولی توقع یا انتظاری برای قدردانی و اینگونه صحبت‎ها هرگز ندارم. من همیشه به‌دنبال رویاهایم رفته‏ام و یاد گرفته‏ام در این جامعه مردانه پر از تبعیض و مبتنی بر روابط کار کنم، بجنگم، حقم را بگیرم و نگذارم غمگین و ناامیدم کنند.» او هم در صحبت‌هایش به سراغ مجموعه‌هایی که در این مراسم بسیار درباره آن صحبت شد، رفت: «در مجموعه‎های چهره‏‎ها که بیشتر من را با آنها می‏شناسند، خواستم دوربینم را به سمت کسانی بگیرم و نور فلاشم را بر کسانی بتابانم که به‌طور سیستماتیک در تاریکی قرار داشتند. در عکس‌هایم از طبیعت، خواستم مهر و توجهم را به طبیعت نشان دهم و سعی کردم در عکس‌هایم نگاهی نو و بدعت‌گذار داشته باشم.» زندی البته اشاره‌ای نیز به تقویم‌هایش کرد: «در تقویم‎هایم سعی کرده‏ام مردم را با تصویر و با ایران آشنا کنم و عکس را به خانه‌های مردم برده‏ام. در کارهای اجتماعی و خبری‏ام، سعی کرده‏ام به فرزندانمان و آیندگان وفادار بمانم و نگاهی ثبت‌کننده و حقیقت‏جو داشته باشم. در همه کارهایم سعی کرده‎ام عشقم را به ایران، سرزمین غمگین محبوبم، نشان دهم و ثابت کنم.» او که یکی از عکاسان زن شناخته شده است در مورد سختی کارش گفت: «کارکردن و مستقل‌بودن، به خصوص برای یک زن و در حرفه‏ای مثل عکاسی در جامعه ما آسان نیست. پس من هم در طول 40سال برای آنکه بتوانم کار کنم و حقوقم را حفظ کنم جنگیده‏ام که کم‌وبیش در جریان انواع نامه‎های سرگشاده و مشکلات کاری و پرونده‏سازی‏های علیه من هستید پس ترجیح می‎دهم در این‌باره دیگر حرفی نزنم ولی آنچه می‎خواهم بگویم این است که پیروز این جنگ من بوده‎‎ام زیرا بالاخره عکاسی‎ام را کرده‏‎ام، کتاب‌هایم را چاپ کرده‏‎ام، توانسته‎ام شریک ساختن فرهنگ جامعه‎ام باشم و جوابم را از مخاطبینم گرفته‌‏ام. می‌دانم کجا ایستاده‏ام.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.