ادبیات و مفهوم «آزادی»
آزادی غیرعبوس
نادر شهریوری (صدقی)
1 سارتر زمانی کوتاه پس از آزادی پاریس از دست اشغالگران نازی (1944) در مصاحبهای رادیویی میگوید: ما هرگز به میزانی که در دوره اشغال آلمانیها آزاد بودیم، آزاد نبودهایم. این جمله سارتر گذشته از بداهه، طنز و شوک نهفته در آن بیان واقعیتی در اندیشه سارتر است. در اینجا سارتر آزادی معمول را از آزادی متافیزیکی جدا میکند. آنچه موردنظر سارتر است، آزادی متافیزیکی است؛ آزادیای که بر این اصل اساسی استوار است: من کاملا آزاد هستم و بهدنبال آزادی مطلق هستم، اما این آزادی به نیرو و اراده نیاز دارد و آدمی تا مادامیکه به نیرو نیاز نداشته باشد، هرگز نیرومند نخواهد شد. اما تنها وقتی به نیرو نیاز خواهد داشت که سدی قوی در برابرش وجود داشته باشد. این سد قوی در «اضطرار» اشغال فرانسه در جنگ جهانیدوم بهوجود میآید و در پی آن خواست آزادی از نظر سارتر خواست مقاومت و چیرهشدن بر سدی میشود که در برابر آزادی قرار میگیرد. از اینرو خواست آزادی در موقعیت تعلیق و اضطرار، خود را بهتر مینمایاند و آزادی در این شرایط موقعیتی میشود در کشوقوس که هیچ وضع تعدیلیافته و تعینیافتهای ندارد.این آزادی با مقاومت و رهایی گره میخورد و در نهایت تبدیل به پروسه میشود؛ پروسهای بیانتها که اصلا به نقطه آسایش نمیرسد و به تعبیر نیچه آزادی همچون چیزی می شود که «... هم داری و هم نداری، که آن را میخواهی، که آن را به چنگ میآوری» 1 2 «مرد معلق» رمانی نوشته سال بلو، داستان مردی است که بهخاطر احضاریه ارتش بهطور ناگهانی شغل خود را رها کرده و به اصطلاح سرباز منتظر خدمت است، احضاریه ارتش آنها هم به طور ناگهانی او را متوجه موقعیتش میکند و اکنون که در مسیر عادی زندگیاش وقفه بهوجود آمده، او این فرصت را مییابد که به زندگیاش بازنگری داشته باشد و اینبار بهطور عمیقتر و بهاصطلاح متافیزیکیتر درباره زندگیاش بیندیشد: آیا زندگی ارزش زیستن دارد؟ چه معنایی دارد؟ و اصولا آدمی تا چه حد آزاد است؟ اینها سوالاتی است که در ادبیات سارتر و کامو و بهطور کلی ادبیات اگزیستانسیالیستی مطرح است. ژوزف شخصیت اصلی رمان فیالواقع مرد معلقی است، تعلیق اساسا موقعیتی مهم در اگزیستانسیالیسم است زیرا امکانات آزادی و انتخاب را فراهم میآورد. ژوزف شخصیت اصلی رمان مرد معلق است. او میان دوهویت معلق است و جالب آنکه در اضطرار و تعلیق احساس آزادی بیشتری میکند. او این آزادیاش را در پایان رمان اینگونه شرح میدهد: «جستوجویی که من به فکر آن هستم چه بهخاطر پول، شهرت، یا ارضای غرور باشد و چه مرا به دزدی، آدمکشی و قربانیشدن وادار کند همواره یک چیز بوده است و تمام کوششهای من بهآن منتهی میشود. من بهدرستی این انگیزهها را نمیشناسم ولی به نظر میرسد که هدف نهایی آرزوی آزادی مطلق باشد.» 3 بارتلبی محرر با فرمول « ترجیح میدهم نه» همهچیز را به حال تعلیق درمیآورد، بارتلبی مردی تکیده و رنگپریده که در دارالوکالهای معتبر بیوقفه نسخهبرداری میکند: «بیروح، بیرمق، ماشینوار- درست مانند کارکردن متداول در دنیای فعلی- اما اهمیت بارتلبی در آن است که هیچ در مناسبات کاری حل نمیشود، در ابتدا رییس دارالوکاله از استخدامش بسیار راضی است چون کسی را بهتر از او پیدا نمیکند که اینطور بیوقفه استنساخ کند اما بهتدریج فرمول «ترجیح میدهم نه» بارتلبی مناسبات دارالوکاله را دستخوش تزلزلی جدی میکند. «ترجیح میدهم نه» بار اول برای رییس دارالوکاله همچون شوکی وارد میشود تا بدان حد که گمان میبرد درست نشینده است. دقیقا در این حالت نشسته بودم آنگاه که او را صدا زدم و سریعا آنچه را میخواستم انجام دهم، بیان کردم... با لحنی بس ملایم و قاطع جواب داد: ترجیح میدهم این کار را نکنم.»2 «ترجیح میدهم نه» در موقعیتهای مختلف دایم تکرار میشود و هربار به بحران شدت میدهد، ترتیب این چندکلمه بهخصوص اهمیتی اساسی دارد. این جمله کوتاه از دوقسمت تشکیل شده: «ترجیح میدهم» از خواست، خواستی ایجایی نشات میگیرد و «نه» که به دنبالش میآید، موقعیتهای خلاف خواست بارتلبی را نفی میکند. خواست بارتلبی نه از خواستی نهیلیستی، بلکه از خواستی آریگویانه به زندگی پدید میآید: بارتلبی همچنین به دنبال آزادی است، آزادیای که او پی میگیرد، همان آزادی است که سارتر بر آن تاکید میکند «از نظر سارتر، آزادی به معنای موقعیت در دستیابی به همه خواستهها نیست، بلکه فقط به این معناست که شخص امکان انتخاب خواسته خود را دارد»3 4 سارتر جایزه ادبی نوبل را نمیپذیرد. از جمله دلایلی که سارتر برای نپذیرفتن جایزه نوبل اعلام میکند، آن است که هر نویسنده با هر امتیازی که میگیرد به طریقی آزادی خودش را محدود میکند. او با انتشار بیانیه در اینباره توضیح میدهد که نمیخواهد پای نوشتهاش به جای اسم خودش بنویسند: ژان پلسارتر برنده نوبل. چون در این صورت گمان میبرد آزادیاش کمتر شده و اگر کسی بخواهد کتابش را بخواند به واسطه نهادی به نام نوبل است در صورتی که او بهعنوان نویسنده، روزنامهنگار، فعال و ... برای خود «تمایز» قایل است. آن آزادی که سارتر انتخاب میکند، نوعی توانایی در عمل و نه عکسالعمل و تحققبخشیدن به خود است، آن نوع تواناییای است که «تعدیل» نمییابد، بلکه همواره میبالد و مرزهای حتی جغرافیایی را نیز درمینوردد. این آزادی اگرچه عبوس نیست زیرا به نهاد تبدیل نمیشود. اما درعینحال با چنان مسوولیت و پیامدی همراه است که گاهی منجر به «گریز از آزادی» میشود. باید سارتر بود تا مسوولیت و پیامدهای چنین آزادی و تبعات آن را پذیرفت! پینوشت: 1- غروب بتها، نیچه، داریوش آشوری، صفحه 140 2- ترجیح میدهم نه، هرمان ملویل، کاوه میرعباسی، صفحه 23 3- چگونه سارتر بخوانیم، رابرت برناسکونی، نادر فتورهچی، علیرضا علیخانیفرد، صفحه 51 آزادی سارتری برای بارتلبی به بهای گزافی تمامی میشود: کارش را از دست میدهد، به زندان میافتد و در همانجا میمیرد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.