خواست کارشناسان، پیشنهاد رییسجمهور
بهرهبرداری از علم و دانش برای توسعه فناوری
عباس خاراباف .روزنامهنگار و کارشناس مهندسی هوافضا
دانشگاهها یکی از مهمترین مراکزی هستند که میتوانند بهطور مستقیم بر صنعت و آنچه در این حوزه سبب پیشرفت و رشد اقتصادی و علمی کشور میشود، تاثیر بگذارند. شاید در سالهای نهچندان دور، این تاثیرگذاری به تربیت نیروی علمی برای کار و فعالیت در عرصههای مهم صنعتی و تولیدی کشور محدود و منحصر بود، اما امروزه شاهد آن هستیم که برخی از دانشگاههای صنعتی دستبهکار شدهاند و بهطور مستقیم به ساخت و ارایه تولیدات صنعتی اقدام میکنند. یکی از صنایعی که میتواند تحتتاثیر دانشگاه و مراکز علمی، به پیشرفتهای قابلتوجهی دست یابد، عرصه هوافضاست. برخی از دانشگاههای صنعتی کشور در حوزه هوافضا، اقدام به ساخت ماهواره و دیگر تجهیزات صنعتی هوافضایی کردهاند و به اعتقاد برخی از کارشناسان حوزه هوافضا، تا اندازهای مرز میان دانشگاه و صنعت را نادیده گرفتهاند. حقیقت این است که در تمام کشورهای توسعهیافته دنیا، این مراکز علمی هستند که نیرو و اطلاعات لازم را در اختیار شرکتهای سازنده تجهیزات صنعتی قرار میدهند تا بتوانند با استفاده از این امکانات و سرمایهای که در اختیار آنها قرار گرفته، زیرساختهای خود را توسعه دهند. اما اینکه خود دانشگاهها و مراکز علمی بهطور مستقیم وارد عرصه صنعت شده و اقدام به ساخت تجهیزات و تولیدات صنعتی کنند، موضوعی است که مورد انتقاد کارشناسان است. عدهای از کارشناسان حوزه هوافضا عقیده دارند ورود دانشگاهها به صنعت طراحی و ساخت ماهواره، اگر به توسعه آزمایشگاهها، زیرساختها و تربیت نیروی انسانی منجر شود، مفید خواهد بود. هدف دانشگاهها باید تربیت نیروی انسانی، آموزش، پژوهش و ایجاد آزمایشگاهها و... باشد، اما ورود به حیطه ساخت ماهواره، بهعنوان یکمحصول درست نیست زیرا این موضوع به امور اقتصادی و مالی مربوط میشود و این وظیفه صنعت، شرکتهای خصوصی و شرکتهای دانشبنیان است که چنین پروژههایی را انجام دهند. در مورد دلایل چنین رویکردی نیز میتوان گفت دانشگاهها نه توان این را دارند که از عهده هزینههای لازم برای این بخش برآیند و نه این کار در شرح وظایف آنها میگنجد. از طرفی دیگر، گروهی دیگر از فعالان حوزه هوافضا بر این باورند که ورود دانشگاهها به عرصه هوافضا، با هدف روشن و مشخصی انجام نشده است بلکه این ورود بهصورت کورکورانه انجام میشود و هدفگذاری جامع و مدیریت دانشی در این ارتباط نیست و دانشگاهها بهصورت مستقل اقدام به این کار میکنند. اگرچه نفس عمل ورود دانشگاهها به فناوری فضایی خوب است و در برخی دانشگاهها فعالیتهای خوبی صورت میگیرد، اما مشکل اینجاست که این فعالیتها بدون هدف و بدون همکاری متقابل انجام میشود. بسیاری از کارشناسان براین باورند که پروژههای ماهوارههای دانشجویی از ابتدا نه با هدف ساخت یک محصول صنعتی و تجاری، بلکه بهمنظور آموزش نیروها و ایجاد ساختارهای قدرتمند پژوهشی در دانشگاهها تعریف شده بودند چراکه دانشگاهها همواره بستری مناسب برای پرورش نیروهای متخصص و جایگاهی برای رشد ایدههای جدید بودهاند. علاوه بر این، دانشگاهها محل رجوع صنعت برای یافتن پاسخهای نوآورانه به مشکلات هستند چراکه خلاقیت و پویایی جاری در دانشگاه، نقشی خاص برای این نهاد تعریف میکند که بسیاری معتقدند نهتنها قابل تعویض با نقشی دیگر نیست بلکه تعویض آن موجب ازمیان رفتن ظرفیتها و توانمندیهای دانشگاهها میشود. تربیت نیروهای ورزیده برای بخش فضایی کشور همانطور که گفته شد از اهداف اصلی پروژههای دانشگاهی بود، اما نگاهی به فهرست دانشجویانی که طی این پروژهها آموزش دیده و متخصص شدند، نشان میدهد بیشتر آنها هماکنون در خارج از کشور هستند و تعداد اندکی جذب بخش فضایی کشور شدهاند. این حجم عظیم مهاجرت متخصصان چنان بوده است که میتوان گفت دانشگاههای ایرانی را به مراکز رایگان تربیت نیرو برای خارجیها بدل کرده است. البته این موضوع خاص بخش فضایی نیست اما ازآنجاکه هدف این گزارش بررسی تلاشهای دانشگاهی در عرصه فضا است، این قسمت زیر ذرهبین قرار گرفته است. ایجاد ساختارهای پژوهشی هدف اصلی دیگری بود که در هیاهوی تبلیغات دستاوردها گم شد و اساسا فراموش شد که نقش دانشگاه، ساخت ماهواره صنعتی و کاربردی نیست. به همین دلیل تولید محصول، محور کارهای دانشگاه قرار گرفت و همین موضوع باعث شد که دانشگاهها برنامهریزی خود را در اینراستا قرار دهند که به هر ترتیب محصولی قابل عرضه با کمترین هزینه برای سازمان فضایی ایران تولید کنند. چنین شد که بودجهها بهجای اینکه صرف توسعه ساختار برای نگهداشت دانش و منابع انسانی شود، صرف خرید قطعات و سفارش ساخت به شرکتهای رنگارنگ و غیره شد. در این میان، باوری ایجاد شد که دانشگاهها نقشی محوری در عرصه ساخت ماهوارههای صنعتی و تجاری دارند که اینباور به تصویب چند پروژه از سوی برخی نهادها و ایجاد آشفتگی در مسیر حرکت دانشگاهها و موازیکاری بین نهادها منجر شد. نظرسنجیها چه میگویند؟ پیشنهاد رییسجمهور برای ایجاد کنسرسیوم دانشگاهی در حوزه فضایی درحالی صورت گرفت که بسیاری از کارشناسان اعتقاد دارند دانشگاههای کشور به جای رقابت با یکدیگر، در تربیت نیروی انسانی کارآمد و توسعه فناوری فضایی نقش اصلی را ایفا کنند. اواخر سال گذشته در یکمراسم هوافضایی در دانشگاه تهران با حضور پرشمار کارشناسان، دانشجویان، فعالان بخشهای دولتی و خصوصی و اعضای هیاتعلمی دانشگاههای سراسر کشور، یک نظرسنجی درباره راهبردها و برنامههای فضایی کشور با همکاری انجمن هوافضای ایران برگزار شد. در این نظرسنجی که بخشهایی از آن در رسانههای مختلف منتشر شده است، جمعا 340نفر از تمامی گروههای اعلامشده شرکت کردند که اکنون نکات جالبی از بررسی و تحلیل نتایج آن در حوزه آموزش نیز میتوان استخراج کرد. در یک بخش از نظرسنجی از شرکتکنندگان درخواست شده بود به جز آموزش و توسعه منابع انسانی، از بین چهار گزینه، اولویت بعدی را برای محیطهای دانشگاهی کشور انتخاب کنند. توسعه دانش و علوم فضایی، توسعه فناوری فضایی، ساخت سامانههای فضایی و هیچکدام چهار گزینه این سوال بودند. شرکتکنندگان باید از بین این گزینهها ماموریت، نقش اصلی و اولویت دانشگاههای کشور را پس از هدف اصلی آموزش و توسعه انسانی انتخاب میکردند. نکته جالب اینجاست که همه گروههای پاسخدهنده، اولویت دوم دانشگاهها را توسعه فناوری فضایی انتخاب کرده و پس از آن توسعه دانش و علوم فضایی را مدنظر قرار دادند. همه شرکتکنندگان این نظرسنجی بر بهرهبرداری از علم و دانش برای توسعه فناوری و تمرکز بر تحقیقات غیربنیادی این حوزه، بدون ورود به حوزه ساخت تاکید کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.