|

قدر زر، زرگر شناسد

فریدون مجلسی

شبی در روزهای دهه فجر، فرصت تماشای آخرین فیلم خسرو سینایی در سالن بزرگ مرکز همایش‌های برج میلاد دست داد؛ فیلمی به‌یادماندنی. خواستم چند‌کلمه درباره آن بنویسم، بهتر دیدم دوران رقابت فیلم‌های سینمایی این دوره که خیلی‌ها را به خود مشغول داشته بود، پایان یابد. «جزیره رنگی» در رقابت جشنواره حضور نداشت. با توجه به تجارب و علایق سینایی، بسیاری از آثارش یا مستند است یا در فضایی مستند رخ می‌دهد یا داستانی است که در محیطی مستند رخ می‌دهد. «جزیره رنگی» که ماجرای آن در جزیره هرمز می‌گذرد، نیز از همین مزیت برخوردار بود. یعنی فال‌و‌تماشای داستانی با جنبه‌های مستند، در محیطی مستند! خود سینایی در نشست پایانی فیلم گفت که این فیلم بیشتر داستان تلفیق‌شده با مستند‌سازی است. به نظر من حداکثر بینابین بود. با توجه به آگاهی‌های قبلی، از وجود معدن خاک سرخ هرمز که از سالیان پیش برای کاربردهای صنعتی و رنگ‌سازی استخراج و از جزیره به داخل کشور و به خارج صادر می‌شد آگاه بودم؛ خاکی به رنگ خون! به‌همین‌دلیل به آن سنگ هماتیت می‌گویند، از ریشه همات که به یونانی به معنی خون است. در فارسی به گِلِ اُخرا مشهور است. از بچگی به‌یاد دارم که چگونه در ساختمان‌سازی از مخلوطِ گرد نرم خاک سرخ یا گل اُخرا و روغن‌های رنگی ماده خونی‌رنگی می‌ساختند و به‌عنوان ضد‌زنگ به تیرهای آهن می‌مالیدند. اما نمی‌دانستم که در آن جزیره کوچک و تاریخی سنگ‌های معدنی گوناگونی به رنگ‌های مختلف وجود دارد که جزیره را به شکل رنگین‌کمانی خاکی درآورده است. در خلیج کوچکی که برخورد امواج خاک سرخ را با آب دریا درمی‌آمیزد، دریایی غرق‌در‌خون پدید می‌آورد! در چنین مکان دورافتاده‌ای طبیعتا مردمان بومی روحیه‌ای محافظه‌کارانه‌تر دارند و تلاش استادی را که می‌کوشد دختران جوان و زنان جزیره را به پرداختن به هنرهای دستی و نقاشی تشویق کند و برایشان درآمد بیشتر و استقلال مالی و اعتماد‌به‌نفس به‌بار آورد، نمی‌پسندند و ناچار است با تلاش بیشتری مخالفان را رام کند و با برخوردی نمادین خاک‌فروشان جزیره را به بهره‌مندی هنری و ارزنده‌تر از خاکشان تشویق ‌کند. هشداری که می‌تواند یادآور بهره‌مندی بهتر از منابع ملی در ابعاد بزرگ‌تر باشد. سینایی کوشیده است زیبایی‌ها و آثار قدیمی جزیره را با نحوه و شرایط زندگی مردمانش همانطور که هست، نشان دهد که چگونه کفاره ماهیگیری‌های بی‌رویه پیشین، بیکار در میانه‌دریا‌نشستن است! معرفی عینی مشکل توسعه پایدار! تذکری درباره این واژه نسبتا جدید که مثال بارز آن همین ماهیگیری است: بهره‌گیری از منابع، از جمله صید ماهی، به شیوه و اندازه‌ای که در سال‌های آینده نیز پایدار بماند و کاهش نیابد. ظاهرا در آب‌های پیرامونی جزیره، ماهیگیران نسل گذشته ماهی‌های نسل بعد را نیز گرفته‌اند! همچنان‌که بهره‌برداری بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی نسل‌های آینده را بی‌آب خواهد گذاشت. فیلم جز چند‌بازیگر اصلی با مشارکت و به‌کارگیری بازیگران و هنرمندان محلی تهیه شده است که به‌خوبی و با ‌غرور از عهده ایفای ‌نقش‌های زندگی واقعی خود برآمده‌اند. فیلم جنبه‌های طنزآلودی هم دارد، اما نکته‌ای کوچک در توضیحاتی که بانوی نقاش بومی درباره چهره‌های نقاشی می‌دهد، هنگامی که به تصویری ملهم از مادرشوهرش می‌رسد، ضمن آرامش، وصفی هیجان‌آور است! فیلمی با داستانی جالب و شیرین و مسالمت‌آمیز، در بستری طبیعی و گاه خشن، که نشان‌دهنده گوشه‌ای زیبا، باستانی و دورافتاده از سرزمینمان است با اطلاعاتی جالب از زندگی و دغدغه‌های آنان. معمولا مردم کشورهای قدیمی با واژه‌هایی حساب خودشان را از دیگران جدا می‌کردند. یونانی‌ها خودشان را هلنیک و دیگران را بربر می‌نامیدند، عرب‌ها دیگران را عجم و ایرانی‌ها دیگران را انیران می‌نامیدند، جالب اینکه مردم جزیره رنگی کوچک به دیگران ساحلی می‌گویند! آشکار است که چنین فیلمی با مزاج‌های متمایل به اکشن و بزن‌بزن یا درام‌های پر‌زرق‌و‌برق هالیوودی و بالیوودی سازگار نیست، که قدر زر زرگر شناسد، قدر گوهر گوهری!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.