درگذشت مسافر پرواز 57
مهسا جزینی
مسافران پرواز57 یکییکی کم میشوند. صادق طباطبایی هم یکی از آنها بود. خواهرزاده امامموسیصدر، برادر همسر سیداحمد خمینی، پسرخاله همسر رییس دولت اصلاحات، نخستین معاون سیاسی وزارت کشور و مسوول برگزاری نخستین رفراندم در جمهوریاسلامی، جانشین عباس امیرانتظام و یکی از نامزدهای نخستین دوره ریاستجمهوری در ایران که با دولت موقت وارد حوزه رسمی قدرت شد و با همان هم آن را کنار گذاشت، دیروز در آلمان بعد از یکدوره درگیری با بیماری سرطان ریه درگذشت. خوشچهره و شیکپوش بود. این ویژگیاش میان عوام زیاد معروف بود و همین وجاهت ظاهریاش انگیزه بسیاری شده بود تا میان نامزدهای سال 58 به او رای دهند. اگرچه قرعه به نام بنیصدر افتاد. از یک خانواده روحانی برخاسته بود، در خانوادهاش وصلت با خانوادههای روحانی هم کم نبود، رابطهاش هم با این قشر خوب بود، درعینحال سهتیغه میکرد و کراوات میزد. برای خیلیها که در اوج انقلابیبودن اینها را نشانه غربیبودن و ضدیت با فرهنگ اسلامی میدانستند سوال بود که چطور؟ مهدی فیروزان، پسرخالهاش، در یادداشتی که امروز به «شرق» داده، پاسخ این سوال را داده است. دوستان او طیفی گسترده بودند، از انقلابی تا غیرانقلابی. حضورش در ترکیب دولت موقت و نهضت آزادی اما خللی در رابطهاش با بیت امام ایجاد نکرد. اگرچه بعدا پیوند تشکیلاتی خود را با نهضت آزادی قطع کرد. بالاخره پیوند عاطفی- فامیلی از خط سیاسی محکمتر بود که تا آخر هم ادامه داشت. یکی از آخرین عکسهایی که از صادق طباطبایی منتشر شده، او را در کنار احمد، پسر بزرگ حسن خمینی، بعد از بازگشت از یکی از سفرهای درمانیاش از آلمان نشان میدهد. نام خواهرزاده امامموسیصدر را قدیمیها در کنار نام بنیصدر و قطبزاده، حسن حبیبی و ابراهیم یزدی بیشتر به یاد دارند؛ همانها که با پرواز 57 همراه امام به ایران آمدند. طباطبایی در آلمان درس خوانده بود و همانجا هم زندگی میکرد که امام به پاریس رفت. جزو دانشجویان مسلمانی بود که بهمحض شروع به تحصیل در آلمان با گروه فارسیزبان اتحادیه انجمنهای اسلامی در اروپا همکاری خود را شروع کرد و در زمینه فرهنگی و توسعه این نهاد مدنی که نقش موثری در حفظ دانشجویان مسلمان داشت، مشارکت فعال داشت. علاوهبر حضور در این نهاد مدنی، از همان سالها عضو نهضت آزادی در اروپا هم بود. اگرچه بعد از آمدن به ایران و حوادثی که بر نهضت آزادی رفت، این ارتباط قطع شد اما به گفته محمد توسلی همچنان در دیدارها و گعدههای دوستانه فعالان دانشجویی قدیمی اروپا و آمریکا حضور پیدا میکرد. گفته شده که خواهرزاده امامموسیصدر در کنار چمران در بیروت رابط انقلابیون با امامموسیصدر هم بود. در همان سال 56 در عکسی که امامموسی را درحال نمازخواندن بر پیکر علی شریعتی در سوریه نشان میدهد، صادق طباطبایی هم حضور دارد. سیاست در سالهای اخیر متولد 1322 بود. سال 1340 پس از اخذ دیپلم طبیعی از مدرسه دین و دانش قم عازم لبنان شد و چند روزی نزد دایی خود امام موسی صدر ماند و با وجود خواسته او مبنی بر تحصیل در دانشگاه آمریکایی بیروت به آلمان نزد عموی خود دکتر مسعود طباطبایی رفت. در رشته شیمی آلی دانشگاه آخن پذیرفته شد و سپس در دانشگاه بوخوم دکترای بیوشیمی در شاخه آنزیمولوژی و ژنتیک گرفت. در 32سالگی موفق به کسب کرسی استاد تمام در دانشگاه آخن شد. پیش از آمدن به ایران با پرواز 57، در آلمان تدریس میکرد. به زبانهای آلمانی، انگلیسی و عربی، مسلط بود. از عرصه قدرت که ثمری ندید، علایق شخصیاش را پیگرفت؛ پیانو میزد. عکاسی میکرد. خطاطی و نقاشی میکرد. و در حوزه فرهنگ و تکنولوژی رسانه نگاه انتقادی داشت و از همینرو آثار «نیل پستمن» را ترجمه میکرد. به گفته خودش، به توصیه و راهنمایی داییاش امام موسی صدر از همان دوران دبیرستان در قم به فراگیری موسیقی آوازی و مقامی ایران روی آوردهبود. گفته میشود به اجرای قطعاتی با پیانو به همراهی آواز استاد شجریان و ویولن پرویز یاحقی و سنتور مرحوم صارمی و تار فرهنگ شریف و ضرب مرحوم جهانگیر ملک و نیز دیگر هنرمندان پرداخته که البته هیچکدام تا به حال منتشر نشده است. این سالها هروقت خبری یا شایعهای درباره سرنوشت امام موسیصدر منتشر میشد، او یکی از نخستین کسانی بود که رسانهها سراغش میرفتند. خودش گفته است: «در طول سی و اندی سال فقدان امام موسیصدر، از این نوع اخبار مکرر به ما میرسید و با وجود آنکه به قول اهالی منطق، احتمال صحت خبر را ضعیف میدانستیم اما چون محتمل بسیار قوی بود، ناچار بودیم خبر را پیگیری کنیم که بدون استثنا در تمامی این موارد، چنین خبرهایی پس از چند روز تکذیب میشد و بر این اساس طرح چنین مسایلی تازگی ندارد و بارها رخ داده است.» گفته بود تردیدی ندارم که اگر امام موسیصدر را از صحنه سیاسی دور نکرده بودند، امروز خاورمیانه چهره دیگری داشت. سال 88 او کنش سیاسی دیگری از خود بروز داد. مشاور محسن رضایی شد. رضایی همان زمان طی حکمی به صادق طباطبایی ماموریت داد در سفری به خارج از کشور، ایرانیان خارج از کشور را به مشارکت عمومی برای شرکت در انتخابات دعوت کرده و نکات لازم را به آنها اعلام کند. طباطبایی این اواخر که درگیر بیماری سرطان شده بود کمتر حضور رسانهای داشت اما کمابیش در صفحات اجتماعی فعال بود. سه سال پیش هم مقارن با سالگرد انقلاب در جریان بازسازی مراسم ورود امام به ایران و انتشار تصویری مقوایی از امام (ره)، «صادق طباطبایی» نوشت: «دلم گرفت از این کمذوقی در مراسم نمادین ورود امام به میهن. از دیدن این تصاویر دلم گرفت، از این همه بیذوقی و کجسلیقگی؛ آیا نمیشد از یکی از هنرمندان باذوق این فن کمک و مشورت خواست و طرحی متناسب با شکوه آن روز ارایه داد؟» صادق طباطبایی و گروگانگیری یک فراز تاریخی مهم دیگر در زندگی «صادق طباطبایی» که با تاریخ معاصر ایران هم گره خورده، مذاکره با آمریکا، مقارن با گروگانگیری و تلاش برای حل بحران 444 روزه بود. «طباطبایی» موافق تسخیر نبود و بعدا گفته بود در آن دوره هر کسی یک جمله علیه دولت موقت میگفت برایش امتیاز بود؛ «مساله محاکمه گروگانها به دلیل اتهام آنها به دخالت در امور داخلی ایران خارج از عرف دیپلماتیک بود. اما ما اعتقاد داشتیم که منطبق با معیارهای پذیرفتهشده بینالمللی میتوانیم سیاستهای اعمالشده توسط دولتمردان آمریکا علیه منافع ملیمان را بهویژه بعد از کودتای 28مرداد؛ به محاکمه بکشانیم. به آقای موسوی خویینیها گفتم من به بقیه کارهایی که انجام شده کاری ندارم، ولی این عمل متهورانه دانشجویان کجایش متهورانه است؟ شما فکر میکنید که گروگان گرفتهاید؟ در واقع شما ملت ایران را گروگان آمریکا کردهاید...» در بحبوحه تلاشها برای حل بحران، «صادقطباطبایی» هم وارد ماجرا میشود. خودش به «خبرآنلاین» گفته است: «... من20 سال در آلمان زندگی کرده بودم. آقای «گنشر» وزیر خارجه آلمان را از قبل از انقلاب میشناختم و با او دوست بودم. با سفیر آلمان در تهران تماس گرفتم و از او خواستم با آقای گنشر وزیر امورخارجه آلمان تماس بگیرد و از طرف من از ایشان بخواهد که پیغام مرا به کاخ سفید رسانده و بگوید که من آمادهام تا با موافقت و حمایت مقامات تصمیمگیر در ایران در جلسهای با نمایندگان پرزیدنت کارتر؛ شرایط ایران را برای آزادی گروگانها مطرح کنم. نزد امام رفتم و گفتم که پس از گفتوگو با شما با آلمانها تماس گرفتم و آقای کارتر پرسیده است از کجا بداند که من با اطلاع و حمایت شما برای مذاکره میروم و شما به نتایج مذاکرات صحه میگذارید؟... یک کمیسیون ویژه تشکیل شد که به این موضوع سفارت و شرایط پیشنهادی امام برای آزادی گروگانها رسیدگی کند که بعد صدای آقای منتظری و خلخالی و بعد خود امام درآمد و مجلس نهایتا تصویب کرد. احمد آقا مرا خواست و من رفتم آنجا و گفت آقای رجایی تصمیم گرفته که از طریق الجزایر این مشکل را حل کند. من گفتم چرا الجزایر؟ ما که چلاق نیستیم و قرار نیست که معاملهای یا مذاکرهای خاص صورت بگیرد...» خاطرات منتشر شده و اسناد سرقت رفته یکی از نکات منحصربهفرد زندگی «صادقطباطبایی» انتشار خاطراتش است که آنها را در چند جلد منتشر کرده است. کتابی که با بازتابها و اظهارنظرهای موافق و مخالفی روبهرو شد. خودش درباره خاطراتش گفته است: «... انگیزه و محرک اصلی من در نگاشتن این خاطرات، مرحوم حاجاحمدآقا بودند و امام هنوز در آن زمان زنده بودند. در گفتوگوهایی که با ایشان داشتم میگفتم که درباره فلان موضوع به این صورت بوده و ما میدانیم و حاجاحمدآقا میگفتند که خوب شما این موضع را اطلاع دارید و بروید بگویید. میگفتم همینطور که نمیشود گفت. ایشان میگفتند این خاطرات و مسایل را مکتوب کنید. بعضی از این مطالب را نوشتم و برخی را ننوشتم و برخی را هم که نوشتم به سرقت رفت! من در مقدمه این کتاب ذکر کردم که یکی از اشکالات این کتاب، نبودن مستندات تاریخی است. من از روی آن نوشتهها و مستندات و یادداشتهایی که داشتم که برخیشان دستهبندی هم شده بود، مثل مطالب مربوط به دولت موقت و مسایل منجر به تغییر پیشنویس قانون اساسی به این شکلی که هماکنون درآمد. پیرو یک حادثهای دو چمدان اسناد و مدارک از منزل من به سرقت رفت و اتفاقا مرحوم احمدآقا و خود من خیلی از وزیر اطلاعات و معاون وزیر پیگیری کردیم تا سارق را پیدا کنند و نهایتا گفتند که یک سرقت معمولی بوده است.» «صادق زیباکلام» پیشتر در نقدی بر این خاطرات گفته بود: «برخی نقاط کتاب ابهام دارد. انتظارم این بود که دکتر «طباطبایی» هم به واسطه اشراف و نزدیکیای که به کانون تصمیمگیری و رهبری انقلاب داشتند هم به واسطه نقشی که در دوران فعالیت دانشجویی در پیش از انقلاب و پیوند فرخندهای که با خاندان امام خمینی داشتهاند، اطلاعات بیشتری به ما میدادند؛ به عنوان مثال در صفحه 81 در مجلد اول ایشان مطلبی درخصوص «امام و ایده تشکیل حکومت اسلامی» را ارایه میدهند. موضوع مهمی در این اندازه به مقدار یک پاراگراف نقل شده است. من انتظارم این بوده که ایشان در کتابشان به نکات ریز در مسایل اشاره میکردند. یکی از اشکالات این کتاب عدم اشاره به جزییات است. در بخشهایی نیز توضیحات کافی نیست، از جمله در بحث حکومت اسلامی که توضیحات دکتر طباطبایی بسیار ارزشمند است. در مورد دادگاههای ابتدای انقلاب هم مشخص است که ایشان مخالف هستند، اما محافظهکاری کرده و این قضاوت را محکم بیان نکرده است. مساله دیگری که در این اثر دیده میشود این است که ایشان به یک سری از مسایل یا نباید اشاره میکردند یا وقتی اشاره کردند باید کاملا موضوع را باز کنند. ایشان بسیار مودبانه کتاب نوشتهاند و به هیچکس توهین نکردهاند، اما واقع مطلب این است که امام موسی صدر و مرحوم چمران به دلیل فعالیتهایی که در لبنان داشتند، مخالفانی هم برایشان به وجود آمده بود. دکتر طباطبایی این نکته را سربسته و ماخوذبهحیا بیان کرده، ولی ایشان باید خیلی جدی به مساله بپردازد که ریشه مخالفتهایی که آقای «جلالالدین فارسی» و «سیدحمید روحانی» میکردند چه چیزی بود؟ یعنی خوانندهای که هر سه جلد خاطرات را مطالعه میکند نهایتا متوجه نمیشود بالاخره علت مخالفت جلالالدین فارسی با امام موسی صدر و مرحوم چمران چه بود؟» کسی نمیداند آیا «صادق طباطبایی» پیش از فوت فرصت یا خواسته این را داشته که ابهامات را برطرف کند یا نه. فارغ از اینها خاطرات «صادق طباطبایی»، بازماندهای از او و مجموعه ارزشمندی از دورانی مهم در تاریخ معاصر ایران است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.