|

بحران آب و ریزگردها

نعمت احمدی . فعال حوزه کشاورزی

به همت اتاق بازرگانی، صنایع و معادن و کشاورزی ایران همایشی تحت عنوان- بحران مدیریت منابع آب‌های زیرزمینی کشور - در محل اتاق بازرگانی برگزار شد. پرداختن به مسایل سیاسی، نگاه‌ها را از واقعیت‌های پیرامونی دور نگه داشته است تا جایی که حقایق بعضا تلخ اطرافمان مغفول مانده‌اند. موضوع آب چه برای شرب و چه برای کشاورزی و صنعت، واقعیت تلخی است که در حال تبدیل‌شدن به بحرانی زیست‌محیطی است. هم‌اکنون 450هزارچاه مجاز مشغول برداشت از آب‌های زیرزمینی هستند. آمار چاه‌های غیرمجاز متفاوت است. تعداد برداشت کل آب زیرزمینی و آب سطحی روی‌هم در سال‌های اخیر به 104میلیاردمترمکعب در سال رسیده است. به گفته وزیر نیرو، آمار آب‌های تجدیدشونده 120میلیاردمترمکعب است که به‌سرعت به مرز منابع آب‌های تجدیدشونده نزدیک می‌شویم. آماری که در این همایش یک‌روزه از ناحیه متخصصان و صاحب‌نظران ارایه شد، وظیفه دولت را در مقابله با بحران پیش‌رو سنگین می‌کند. هم‌اکنون 85درصد از پتانسیل آبی کشور مصرف می‌شود، درحالی‌که شاخص جهانی آن 40درصد است. اضافه برداشت 45درصدی به محیط زیست اطراف و اکولوژی کشور ضربه جبران‌ناپذیری وارد می‌کند. هم‌اکنون 55درصد نیاز این حوزه که به عبارتی 60‌میلیارد‌‌متر‌مکعب می‌شود از محل آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود. کارشناسان براین باورند که حداکثر ظرفیت منابع آب‌های زیرزمینی 50‌میلیارد‌‌متر‌مکعب است.

یعنی سالانه حدود 10‌میلیارد‌‌متر‌مکعب بیش از ظرفیت از آب‌های زیرزمینی برداشت می‌کنیم که باعث افت سطح سفره‌های زیرزمینی آب در اغلب دشت‌های کشور می‌شود. هم‌اکنون از 609دشت حاصلخیز کشور، 499دشت با افت شدید آب روبه‌رو هستند و سالانه بین یک تا سه‌متر افت سطح آب‌های زیرزمینی را شاهد هستیم. از 609دشت کشور 297دشت از نظر برداشت آب به مرحله بحرانی رسیده‌اند. برای رسیدن به این مرحله در سال‌های گذشته دست‌روی‌دست گذاشتند و روند برداشت اینگونه شد. برداشت آب از منابع زیرزمینی در آخر دهه50 حدود 22‌میلیارد‌‌متر‌مکعب بود، ظرف 10سال یعنی در آخر دهه60، این برداشت دوبرابر شد و از مرز 44‌میلیارد‌‌متر‌مکعب گذشت. در پایان دهه70 هم این روند ادامه یافت و به مرز 58‌میلیارد‌‌متر‌مکعب رسید. آمارها نشان می‌دهد که در پایان دهه80 به گفته یکی از متخصصان، «جنون» برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی از مرز 62میلیون‌متر‌مکعب گذشت و هم‌اکنون به مرز 104میلیاردمترمکعب رسیده است. سوال مهم این است: آبی که هم‌اکنون از سفره‌های زیرزمینی برداشت می‌کنیم صرف تولید چه محصولاتی می‌شود و آیا تولید هرمحصول باتوجه به نیاز آبی تولید در داخل صرفه اقتصادی دارد؟ مقدار بهره‌وری آب در محصولات اساسی را باید سرلوحه تنوع کشت در کشور قرار دهیم. در شرایط حاضر بهره‌وری اقلام مهم تولیدی در کشور؛ گندم حدود 45درصد، جو 56درصد، ذرت 40درصد، برنج 23درصد و سیب‌زمینی 66/1‌کیلو‌گرم‌بر‌متر‌مکعب است. یعنی با استفاده‌ از یک‌متر‌مکعب آب، 45درصد کیلو‌گرم گندم به دست می‌آید و دیگر محصولات هم به همین ترتیب است. حال اینکه بنابر گزارش فائو، بهره‌وری متعارف جهانی در محصولات ذکرشده به ازای هرمتر مکعب، 75درصد گندم، 72درصد جو، 1/1درصد ذرت، 44درصد برنج، 24/4درصد سیب‌زمینی است. به زبانی ساده در ایران با مصرف یک‌‌متر‌مکعب آب در‌حال‌حاضر 450گرم گندم تولید می‌شود که سرانه جهانی آن 750گرم است، یا با مصرف یک‌متر‌مکعب آب در ایران یک‌کیلو ‌و‌660‌گرم سیب‌زمینی برداشت می‌شود، در‌حالی‌که سرانه آن چهار‌کیلو ‌و‌240‌گرم است. حال این پرسش مطرح می‌شود آیا اقتصادی است که آب پرهزینه کشور را صرف کشت محصولاتی بکنیم که به مراتب از سرانه دنیا برداشت کمتری داریم؟ میزان مصرف آب برای تولید محصول در کشور متفاوت است. برای مثال کرمانشاه دارای بالاترین عدد بهره‌وری گندم (920‌گرم بر‌متر‌مکعب آب) در کشور است، در حالی‌که در خراسان رضوی کمترین مقدار، 350گرم است. بر همین اساس بالاترین عدد بهره‌وری سیب‌زمینی برابر با 4/2‌کیلوگرم‌بر‌متر‌مکعب آب در جنوب کرمان و آذربایجان شرقی و کمترین مقدار آن با 1/1‌کیلوگرم‌بر‌متر‌مکعب آب در لرستان است. به دیگر سخن، با یک‌متر‌مکعب آب در جنوب‌کرمان دو‌کیلو ‌و400‌گرم سیب‌زمینی برداشت می‌کنیم، در حالی‌که با همین مقدار آب در لرستان یک‌کیلو‌ و‌یکصد‌گرم. پرسش این است: چرا باید همین روش کشت در لرستان ادامه پیدا کند که محصول یکسال جنوب کرمان مساوی است با دو سال و چند ماه لرستان، یا گندم یکسال کرمانشاه مساوی است با حدود سه‌سال ‌خراسان؟ در جنوب خراسان، کشت زعفران با توجه به کم‌آبی و نیاز اندک زعفران به آب باید مورد حمایت قرار بگیرد و از کشت گندم خودداری شود. سطح آب‌های زیرزمینی در کشور به پایین‌ترین میزان خود رسیده است در بعضی از مناطق محلولی که استخراج می‌شود دیگر فرمول ساده آب یعنی H2O را ندارد بلکه پر است از املاح که باعث تغییر Ec آب شده که تاثیر منفی بر تولید گیاه گذاشته است. بحران آب در کشور حتمی است. هم‌اکنون آب‌های جبهه‌جنوبی و مرکزی رشته کوه البرز از منطقه طالقان تا جاجرود؛ یعنی آب سدهای طالقان، کرج، لتیان، لار و ماملو -که دشت قزوین و ساوجبلاغ و ری و ورامین را آبیاری می‌کرد و انبار غله ایران بود- روانه لوله‌های آب شرب و بهداشتی جمعیت مهاجر از روستاها به تهران شده است. فشار مضاعفی که در اثر برداشت آب‌های زیرزمینی وارد شده و آن را صرف کشت‌های غیراقتصادی می‌کنیم رگ و پی خاک کشورمان را خشکانده و فریادواره «ریزگرد‌ها» به آسمان بلند شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.