تئاتر برای همه، یک ضرورت
رضا کیانی . عضو کانون ملی منتقدان تئاتر ایران
آیا میتوان جشنوارهها را دربرگیرنده کل بضاعت تئاتر ایران دانست؟ این پرسشی است که در ابتدای آسیبشناسی جشنوارههای بزرگ تئاتر و در راس همه آنها، جشنواره بینالمللی تئاتر فجر مطرح میشود. تجربه سالیان اخیر نشان میدهد که برگزاری جشنوارهها، بهعنوان بستری برای تبادل داشتهها و تبلور خلاقیتها برای اعتلای تئاتر ایران شرط لازم به حساب میآید اما شرط کافی نیست. در گام نخست میبایست بهسمتی حرکت کرد تا ذهنیتها نسبت به تئاتر عملا اصلاح شود، تا جایی که تئاتر بهعنوان یک ضرورت فرهنگی در نظر گرفته شود و نه یک هنر میهمانخانهای و آنهم به شکل تزیینی و فرمایشی! اگر اغراق نباشد تئاتر یکی از ابزارهای ارزشمند هنری جهت شناخت فرهنگ و تمدن یک کشور است و به هویت هر سرزمینی عمق میبخشد. توقف در تفکر جشنوارهای بهمنزله تقویت انفعال و موسمیبودن تئاتر است. در شرایط کنونی بهموازات برگزاری جشنوارهها ما به جریان پویا و مستمر تئاتر نیاز داریم؛ حرکتی که بسامد تاثیر تئاتر بر مخاطبان را بیفزاید تا در عین حال ارزشهای هنر نمایش و تاثیرات آن بیش از پیش به دغدغه مسوولان و متولیان امر تبدیل شود. در 10سال اخیر همزمان با فرارسیدن جشنواره بینالمللی تئاتر فجر، شعار «تئاتر برای همه» نیز بر زبانها و محافل مختلف فرهنگی و رسانهای جاری میشود. شعار تئاتر برای همه، مهم، ارزشمند و صدالبته مسوولیتآفرین است و میتوان از آن بهعنوان یک استراتژی فرهنگی یاد کرد که دارای چشمانداز و هدفی با بازدهی بلندمدت است. با این حال این شعار تنها در جشنوارههای بزرگی چون فجر، آنهم در اجرای خیابانی، شکل عینی مییابد؛ به این معنا که با اجرای نمایشهای خیابانی، هنر نمایش در اختیار عموم مردم قرار میگیرد! در حالیکه شایسته است، بستری لازم جهت استقبال آحاد مختلف جامعه از تئاتر صحنهای و کارگاههای آموزشی نیز فراهم شود. اما وجود معضلاتی نظیر محدودیتهای مکان، بلیت و تعداد محدود اجرا و تخصیص سهمیه ویژه برای خانواده تئاتر عملا موانع اصلی در راه تحقق شعار تئاتر برای همه در همان جشنوارههایی است که این شعار را سرلوحه خویش قرار دادهاند. عملیاتیکردن شعار «تئاتر برای همه» انجام مهندسی مجدد فرهنگی و تجدیدنظر در راهکارها و برنامهریزیهای گذشته و ترمیم زیرساختهای فرهنگی را میطلبد. یکی از نکات بسیار کلیدی در این وادی، توجه به «توازن و تناسب» است. از یکسو تناسب بین کمیت و کیفیت آثار تولیدی و از دگرسو تناسب بین جمعیت تئاتر و امکانات درنظرگرفتهشده برای آن است، قطعا این پرسش به اذهان برنامهریزان تئاتر خطور میکند؛ آیا بهراستی امکانات و خدمات سختافزاری موجود پاسخگوی فعالیت فعالان عرصه هنرهای نمایشی است؟! «تئاتر برای همه» را باید یک شعار فراگیر دانست و بدونشک برای تحقق آن میبایست نگاهها فراتر از تهران و حتی به محرومترین نقطه ایران معطوف شود! متاسفانه هرگاه سخن از تئاتر و مقتضیات آن به میان آید، شاکله تئاتر مرکز و مشخصا مجموعه تئاترشهر در اذهان زنده میشود! در صورتیکه در شهرستانها داستان بهبارنشستن درخت تئاتر بهگونههایی کاملا متفاوتتر از تهران روایت میشود، از اینرو توسعه و تقویت این مقوله ارزشمند فرهنگی نیز تنها در صورت اتخاذ مکانیسمی خاص بنا برمقتضیات بومی و واقعیتهای اجتماعی هر منطقه نظیر: ترکیب جمعیت، کیفیت اماکن فرهنگی، بسترسازی، تدبیر و پیگیری مدیران، بافت و پیشینه فرهنگی، جغرافیای منطقه و... شدنی است. نباید دور از نظر داشت که جایجای این سرزمین تنوع و تکثر اقلیم، فرهنگ و قومیتها فرصت مناسبی برای باروری هنر نمایش به دست مسوولان، هنرمندان و رسانهها میدهد. آنچنان که گفته شد، توسعه تئاتر در قالب شعار تئاتر برای همه در بلندمدت نتایجی دربرخواهد داشت و نمیتوان انتظار بروز دستاوردها را در اندک زمان داشت، اما شایسته است که هرروز نسبت به دیروز گامی روبهجلو در این مسیر برداشته شود تا آنجاکه جشنوارهها در خدمت تئاتر باشند، نه تئاتر در خدمت جشنوارهها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.