|

گفت و گو با شیوا دولت آبادی:

ترس در مدرسه‌ها نهادینه می‌شود

این روزها بیشتر خانواده‌هایی که نوجوان دارند، درگیر اضطراب نام‌نویسی برای کنکور هستند . اضطراب و ترسی که با هم برای ندانستن از آینده ترکیب شده‌اند. چطور می‌شود با این ترس‌ها کنار آمد؟ از شیوا دولت‌آبادی به‌عنوان روانشناس، درباره چگونگی مواجهه با این ترس و اضطراب‌ها پرسیده‌ایم.

آیا ممکن است شرایطی فراهم شود که انسان طوری پرورش یابد که اصلا از هیچ‌چیز نترسد؟ بله، اما این او را تبدیل به یک‌موجود غیراجتماعی می‌کند. ترس در آدمی چند‌عملکرد مهم دارد که یکی از این عملکردها، عملکرد تکاملی و بقای وجود انسان است. ما با هیجان‌هایمان در درجه‌اول با دنیا ارتباط برقرار می‌کنیم؛ در دوره پیش از شناخت. در بدو تولد مجموعه‌ای عاطفی هیجانی هستیم با یک‌مغز یادگیرنده. مغز ما تعدادی بازتاب حیاتی دارد. یعنی با آنچه به‌عنوان ودیعه ژنتیکی به ما داده شده می‌توانیم باقی بمانیم، اگر فقط با این بازتاب‌های حیاتی با جهان و با مراقبمان ارتباط برقرار کنیم. با مکیدن و تنفس و واکنش‌هایی که نسبت به نور و صدای شدید داریم، به‌مرور این عواطف و هیجانات معنا می‌یابد. انسان موجودی است که با کمترین آمادگی برای بقا به دنیا می‌آید و همین موضوع، انسان را تبدیل به موجودی اجتماعی می‌کند. ما بدون اینکه اجتماعی شویم نمی‌توانیم باقی بمانیم.انسان برای باقی‌ماندن نیاز به میانگینی از مراقبت دارد. پس ما یک‌ویژگی خیلی‌خاص انسانی داریم که ناکامل‌ترین موجودی هستیم که به دنیا می‌آییم. ترس برای انسان ضرورتی برای ارتباط است که در پروسه تکامل انسان به او کمک می‌کند. در دل این تجربه‌ها، هیجانات تبادل می‌شوند؛ هیجانات مثبت از مادری که فرزندش را با عشق تغذیه می‌کند و نوزاد به‌مرور برداشتی از دنیای بیرون می‌کند. تفسیر گنگ نوزاد با آرامش و تغذیه‌ای که نیاز طبیعی گرسنگی او را برآورده می‌کند به‌مرور تبدیل به یک‌چهره در ذهن او می‌شود که این چهره مراقب اولیه یا همان مادر است که رابطه تنگاتنگ برای بقای یک انسان را فراهم می‌کند. در این پروسه تکامل، کوچک‌ترین اضطراب‌ها حتی در بهترین شکل مراقبت، به‌وجود می‌آید. بر همین اساس به‌صورت طبیعی در لحظه‌هایی تجربه اضطراب به‌وجود می‌آید و برای همین هم می‌گویند مادر نسبتا خوب لازم است چون مادر نسبتا خوب به‌تدریج فرزندش را مستقل می‌کند. اما از چه طریقی؟ از این طریق که هم هست و هم نیست و این بودن و نبودنش یک رد حافظه‌ای در ذهن کودک ایجاد می‌کند که با نبودن مادرش هم به‌تدریج در حافظه‌اش، مادر را تداعی می‌کند. این یک عملکرد مغزی و عاطفی است که اتفاق می‌افتد و این با غفلت از بچه فرق دارد. یعنی نه این شیوه درست است که از نوزاد غفلت کنیم و نه‌اینکه اصلا نگذاریم آب در دل این کودک تکان بخورد. هردو اینها به او آسیب می‌زند و در شکل‌گیری هیجان‌های کودک اختلال ایجاد می‌کند. مادری که همیشه بر بالین فرزندش حاضر است، فرزند خودش را بیش‌ازاندازه به خودش وابسته می‌کند و مادری که به‌موقع بر‌سر بالین فرزندش حاضر نیست دنیایی از رها‌شدگی و طردشدگی را به بچه انتقال می‌دهد. پس به این دلیل است که این تنظیم‌بودن به‌موقع و توجه به اضطراب‌های بچه‌ها و در‌عین‌حال بیش‌ازاندازه وابسته نکردنشان، تصویری از مادر هشیار که به‌موقع هست اما همیشه هم نیست را در ذهن او نهادینه می‌کند. فردی که اضطراب جدایی دارد احتمالا کودکی‌ای داشته که یا بیش‌ازاندازه به مادر وابسته شده یا اینکه اغتشاش‌پذیری در الگوی دلبستگی او وجود داشته یعنی یک‌جا مادر، او را به خودش چسبانده و یک‌جا هم رهایش کرده و برای او الگوی «دلبستگی ناایمن» را ایجاد کرده است. ترس‌ها و اضطراب‌ها در آدمی از کی شروع می‌شوند؟ ترس و اضطراب از اولین تجربه‌های هیجانی زندگی هر آدمی در مرحله نوزادی است. چون حتی اگر ده دقیقه شیر نوزاد دیر شود می‌تواند یک حالت به‌هم‌ریختگی هیجانی در او ایجاد کند چون نارضایتی به همراه دارد و اضطراب ایجاد می‌کند. پس اگر نخواهیم از یک شرایط مصنوعی آزمایشگاهی صحبت کنیم، همین دست تجربه‌ها انسان اجتماعی را می‌سازد؛ پس ترس یک‌‌نقش تکاملی برای بقای انسان دارد چون اگر نباشد وقتی بچه راه می‌افتد مثلا اگر از تاریکی نترسد و داخل آن برود ممکن است از ارتفاع سقوط کند. بعضی ترس‌ها از زندگی طبیعی بشر برخاسته‌اند، مثل همین ترس از تاریکی. بشر آغازینی که در غار زندگی می‌کرده به مرور فهمیده که در تاریکی خطرات بیشتری متوجهش هست تا در روشنایی. دیگرالگوهای ترس و اضطراب چطور به‌وجود می‌آیند؟ بسیاری از الگوهای ترس از طریق تقلید از بزرگسال‌ها و به‌ویژه والدین یا خواهر و برادرها ایجاد می‌شوند. به‌این‌ترتیب که اگر مادر یا پدری رفتار اجتنابی در روابط‌اجتماعی داشته باشد مثل اینکه به کودک بگوید بیا برویم آن طرف خیابان که همسایه را نبینیم و با او سلام‌وعلیک نکنیم، کودک یاد می‌گیرد که از بزرگسالانی که نمی‌شناسد اجتناب و دوری کند و در نتیجه می‌تواند نوعی ترس اجتماعی در او ایجاد شود و به‌تدریج اعتمادی را که باید برای برقراری ارتباط با دیگران داشته باشد از دست می‌دهد. نکته مهم دیگر در نهادینه‌شدن این ترس‌ها مدرسه است چون در مدرسه بسیاری ترس‌ها فراگرفته می‌شوند. چه‌وقت یک‌انسان ترسو تلقی می‌شود؟ انسان وقتی ترسو تلقی می‌شود واکنشش نسبت به محرک وضعیت یا شرایطی که به نظر او ترسناک می‌آید، در مقایسه با دیگران خیلی‌خیلی شدیدتر تلقی شود. یعنی مثلا به‌صورت میانگین افراد از سوارشدن در آسانسور نمی‌ترسند ولی یکی هست که به‌هیچ‌وجه حاضر نیست سوار آسانسور شود و دچار فوبیای مکان‌های بسته و تنگ است. فوبیا چطور به‌وجود می‌آید؟ فوبیا از یادگیری اشتباه و غیرمتناسب با محرک به‌وجود می‌آید. همان مثال قبل از اینجا ناشی می‌شود که اگر اولین باری که بچه می‌خواسته سوار آسانسور شود با اشتیاق بچه‌گانه به سمت آسانسور می‌رفته، مادرش جیغ کشیده باشد که نرو، این می‌تواند چنین تصوری را در او ایجاد کند که هر چیزی که شبیه آسانسور است ترسناک است و چنین موردی می‌تواند حتی یک اتاق‌کوچک را تبدیل به یک‌ترس عملا شرطی‌شده کلاسیک بکند. یعنی همزمان‌شدن یک‌ترس طبیعی مثل واکنش جمع‌شدن کودک در برابر فریاد مادر در مواجهه با مکان خاصی که اضطراب شدیدی در او به‌وجود می‌آورد، سبب شود که او برای مقابله با چنین ترسی از قرارگرفتن در آن وضعیت اجتناب کند. یعنی وقتی آدمی از چیزی می‌ترسد، انجامش نمی‌دهد و از آن اجتناب می‌کند تا بر اضطرابش غلبه کند؛ در نتیجه از طریق شرطی‌شدن طبیعی یاد می‌گیرد که خودش را در مواجهه با وضعیت مشابه به اجتناب وادار کند و به‌مرور این عملکرد در او تحکیم می‌شود. این فرآیند در‌مورد خیلی چیزهای دیگر از جمله وسواس هم اتفاق می‌افتد. مثل خیلی چیزهای دیگر ترس‌ها هم یاد گرفته می‌شوند و می‌توانند از طریق همزمان‌شدن، بسیار محکم شوند. پس ترس‌های غیرمنطقی و مبالغه شده‌ای که ریشه در یادگیری‌های اولیه دارند، درمان پذیرند؟ بله. فوبیا و سایر ترس‌های غیرمنطقی و هر چیزی که به اشتباه آموخته شده باشد می‌تواند به خاموشی رفته و با رفتارهای تازه آموخته‌شده جایگزین شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.