گفتوگو با «علیاصغر سعیدی» در مورد زنانهشدن خرید
خرید برای زنان آزادی اجتماعی به همراه دارد
نگار حسینی
تصور عمومی این است که پاساژگردی و خرید، کار بیهودهای است، کار بیهودهای که بهطور معمول زنهای بیکار انجام میدهند. این است که خیلیها وقتی در اینباره صحبت میکنند، تهلحنشان اندکی تحقیرآمیز است با اینحال، برخی از جامعهشناسان معتقدند خریدکردن از مراکز خرید مدرن، نوعی آزادی اجتماعی بهدنبال دارد؛ نوعی دموکراتیزهشدن. این است که میگویند از زمان مدرنشدن مراکز خرید، خریدکردن به عملی زنانه تبدیل شده است. با علیاصغر سعیدی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران در مورد زنانهشدن خرید صحبت کردهایم:
میگویند با مدرنشدن فضاهای خرید و ایجاد مراکز بزرگ خرید یا دپارتماناستورها، خرید، زنانه شده است. این موضوع را چگونه تحلیل میکنید؟ بهطورکلی دونوع فضای خرید در جامعه وجود دارد: یکی فضای خرید مدرن است و دیگری فضای خرید سنتی. تفاوت اینها تفاوت مهمی است. وقتی در مورد فضای خرید سنتی حرف میزنیم، یعنی فضا، فضایی محلی است که افراد در آن آشنایی چهرهبهچهره با هم دارند؛ مثل فضاهای خرید محلهای. دیگری فضاهای خرید مدرن است که به مکانهایی مانند دپارتماناستورها اطلاق میشود. از هنگام پیدایش، تفاوتی که ایندو فضا با هم داشت، در تعاریف خریدکردن بود. وقتی که میگویند خرید سنتی؛ یعنی رفتن و خریدن یککالا و در واقع دست پر به خانه برگشتن. بنابراین شما در این شیوه از خرید، جنسی را که میخواستید میخرید و برای خرید آن از قبل آمادگی داشتهاید و درواقع بر اساس نیازتان به مغازهای رفتید که پیشخوان داشته و قبل از رسیدن میدانستید چه میخواهید؛ نکته معرفتشناسی این است که در این شیوه از خرید شما هیچآزادی عملی نداشتید. اما خرید مدرن با تعریفی که بعدها در دیکشنری آکسفورد هم آمد، به منزله رفتن، خریدن و آزمایش جنس بود. یعنی اینکه شما آزاد هستید که نخرید. یعنی خریدکردن در نخریدن هم معنا میدهد. کم اتفاق میافتد، اما اگر برای خرید وارد مغازه میشوید، فروشنده از شما میپرسد چه میخواهید، اگر بگویید یک لحظه صبر کن، خیال میکند با یک مشتری عجیب سروکار دارد و اینکه از شما انتظار دارد که بدانید چه میخواهید. ولی در فروشگاههای بزرگ چنین چیزی نیست، یعنی نخستین مساله، ورود آزادانه است. این آزادی مسالهای است که شما در محیطهای خرید جدید میبینید، یعنی ارتباطی بین فضاهای جدید و انسان جدید پدیدار شده است، یعنی ما وارد فضاهای خریدی شدهایم که به انسان آزادی میدهد. خب، در گذر سالها آیا فضا تغییر کرده که این آزادی عمل به انسان داده شده است یا ذهنیت افراد، تقاضای چنین فضایی را داشته و در واقع بابت این تقاضا چنین فضایی به وجود آمده است؟ واقعیت این است در یک فروشگاه بزرگ دست شما باز است که چیزی را بخرید یا نخرید و بیرون بیایید. در کنه این ماجرا آزادی شما خوابیده است. پیش از این، گروههای محدودی این امکان را داشتند که از یک فضای خرید استفاده کنند؛ گروههایی مثل زنان و گروههای پایین بهلحاظ درآمدی. مردان بهطور طبیعی همیشه فضاهای بسیاری داشتهاند که میتوانستند در آن آزادی را تجربه کنند، اما زنان تنها گروهی بودند که توانستند از این فضای آزاد بدون خریدکردن و گردشکردن و پاساژگردی، آن میزانی از آزادی که نیاز داشتند و آن را نداشتند، بهره بگیرند. در واقع زنان آن فضاها را بیشتر اشغال کردند برای اینکه آن فضاها، فضاهای غریبهتری بود. زنها بهطور معمول در فضای سنتی بیشتر در معرض چشمهای آشنا قرار میگرفتند و محدودیت عمل آنها بالا بود. در اینجا از این جهت میگویند آغاز رشد فضاها برای دوگروه آزادی به همراه آورد: یکی زنان و دیگر طبقات پایین جامعه بهلحاظ اقتصادی. زنان در این فضاها این امکان را داشتند هم بهعنوان مشتری و هم بهعنوان فروشنده حضور داشته باشند. در مورد گروههای پایین جامعه باید گفت این گروهها پیش از این تنها در صورتی به خرید میرفتند که جنسی را بخواهند و قدرت خرید آن را داشته باشند. اما با مدرنشدن خرید، این گروهها امکان رفتن و دیدن داشتند و لازم نبود حتما خرید کنند. از اساس، چرا آزادی در این فضاها برای زنان مهم است؟ بهطور معمول در جامعه مردسالار، روابط، روابط سنتی است. درحالحاضر باوجود اینکه در کشورهای درحالتوسعه، فروشگاههای بزرگی مانند غرب نداریم، پاساژهای خرید بزرگی وجود دارد که فضای خوبی برای تجربه آزادی در میان زنان است. برای مثال محله ولیعصر منطقهای است که زنان بهراحتی میتوانند از پایین تا بالا به نیت خرید قدم بزنند به ولی هیچخریدی هم نکنند. یا اگر پاساژها را نگاه کنید، ترکیبی از فضای سنتی و مدرن هستند. پاساژها مدرن هستند چون آزادانه ویندوشاپینگ میکنید. اگر دقت کنید بیشتر نوع خرید، از نوع رفتن و خریدن یکجنس نیست، بلکه رفتن و آزمایشکردن و گذرکردن است. درحالحاضر محیط خرید هم فراغتی شده است و هم جایی برای وقتگذرانی، یعنی خرید برای خرید کالا بخشی از خریدکردن است. در آمریکا آماری منتشر شده است که نشان میدهد بعد از تماشای تلویزیون، خریدکردن دومین کنشی است که برای گذراندن اوقات فراغت در این کشور موردتوجه قرار میگیرد. اوایل و زمانی که فروشگاههای بزرگ تازه در ایران آغاز به کار کرده بودند، زنان کمتر و فقط بهعنوان استفادهکننده از بیرون مغازهها و به عنوان مشتری این محیطها را اشغال و پاساژگردی و وقتگذرانی میکردند اما در حال حاضر زنان بیشتر به عنوان فروشنده میآیند. این همان روندی است که نشان میدهد خرید زنانه شده است، یعنی حتی زنان عرضهکننده جنس هستند چون بهتر عرضه میکنند. یکی از اجزای عرضه مدرن، فروشگاههای مدرن هستند، یکی دیگر آن فروشنده است، چون فروشنده زن بهتر میتواند جنس را ارایه کند و یکی نمایش جنس است. اینگونه است که به طور معمول در فروشگاههای بزرگ، طبقه اول و دوم اقلام زنانه و بچگانه است و بعد طبقات بالا به اجناس مردانه تعلق دارد که آن را هم در بخشی زنان خریدهای مردانه را انجام میدهند. این بیشتر به خاطر استفاده از آزادیهاست. پس میتوان گفت مردان چندان از خرید خوششان نمیآید چون نیازی به تجربه آزادی در چنین فضاهایی ندارند؟ دقیقا. علت این است که بهنظر میرسد من مردان جای دیگری آزادی خود را تجربه میکنند. یعنی تمام ماجرا به تجربه آزادی برمیگردد؟ بهنظر من بله. پس با این حساب میتوانیم بگوییم زنهایی که آزادیهای دیگری را در فضاهای دیگری تجربه میکنند، کمتر به ویندوشاپینگ و خرید علاقهمند هستند؟ احتمالا. خریدکردن نوعی آزادی اجتماعی به دنبال دارد؛ نوعی دموکراتیزهشدن؛ از واردشدن به یکفروشگاه و اینکه شما راحت بدون اینکه کسی به شما نگاه یا از شما سوال کند، میتوانید به آنجا بروید و خرید کنید، این را با فضاهای دیگری که زنها در آن هستند، مقایسه کنید؛ مثلا فضای خانه، که فضایی آغشته به تسلط مردانه است. درهرحال به طور معمول در جامعه برتری مردان در قوانین مدنی و حقوق مدنی دیده میشود. این خریدکردن مدرن به نظر من تجربهکردن حقوق اجتماعی است. در خانه اگر پدر به دخترش دستور میدهد، اینجا فروشنده به شما دستور نمیدهد چه جنسی میخواهی یا من به تو بدهم. خود ماهیت خرید مدرن روند دموکراتیزهشدن فضاهای اجتماعی را طی میکند. خرید در مورد زنان و گروههای پایین جامعه موضوع بسیار مهمی است. البته در مورد گروههای پایین جامعه مشکلی هم وجود دارد که آنها در این فضاهای خرید مدرن، فقر خود را به شکل مضاعف میبینند. آنها هم میتوانند بروند و... درهرحال آنها هم در مرز دموکراتیزهشدن قرار میگیرند، اما برخی از محققان مصرفی و چپها میگویند افراد در این محیطهای خرید در یک نوع احاطه اشیا قرار دارند، با نظم اشیا زندگی میکنند و افراد طبقات پایین بیشتر درگیر یک نوع فقر مضاعف میشوند. چون تا آن زمان بابت نیاز خرید میکنند، اما حالا نیاز ندارند و چون این فضاها، فضاهای انباشت و فراوانی را عرضه میکند که آنها نمیتوانند از آن استفاده کنند چون پول کافی ندارند، آن افراد احساس فقر مضاعف میکنند و برای آنها این دموکراتیزهشدن پیامدهای منفیای هم به همراه دارد. من هنوز جواب پرسشم را نگرفتهام. یعنی با این وصف باید بپذیریم زنهایی که فضاهای آزاد دیگری دارند، کمتر به خرید در فضاهای مدرن روی میآورند؟ مشاهدهها نشان میدهد این زنان بیشتر تمایل دارند در فضاهای محلی خرید کنند. آیا این را میپذیرید؟ یک موضوع کلی برای زنان میگوییم، اما باید این مساله را در نظر بگیرید ما با جامعهای روبهرو هستیم که طبقات متوسط در آن وسیعتر شدهاند. طبقات کارگر که زنان طبقات پایینتر هستند، میتوانند در این فضاهای خرید شرکت کنند اگرچه به عنوان عرضهکننده کالا باشند. این حرف شما درست است، ولی بخش اندکی از زنان فرهیخته یا زنان طبقات بالا هم به عقیده من در این فضاها شرکت میکنند از جهت اینکه در این فضاها میتوانند اندیشههای خود را یا از طریق مد یا از طریق انواع دیگر مصرف بین زنان دیگر منتشر کنند ولی اینجا بهنظر من اگر شما هنرمندان را نگاه کنید، برای اینکه یکنوع ارتباطی با گروه عادی مختلف دیگر زنان داشته باشند، باز به نحوی به این فضاها وصل هستند. اگر شما میخواهید ایدهای را بهعنوان یک زن فعال اجتماعی منتشر کنید، این فضاها فضاهای مناسبتری هستند که با گروههای مختلف زنان در ارتباط قرار بگیرند. میخواهم بگویم فضای خرید، فضای مصرفی است که تقریبا میشود گفت خود جامعه است. اگر زنان گروههای بالا را نگاه کنید، بازهم در این کتابفروشیها و... شرکت میکنند. چون خرید فقط منحصر به خرید روزمره نیست و باید در این مجامع شرکت کرد. تقریبا میشود گفت فضاهای خرید بخشی یا برشی از جامعه مصرفی است. شما میگویید طبقه متوسط وسیع شده و اقتصاددانان معتقدند طبقه متوسط لاغر شده است. در چنین فضایی، فرضیات شما را چگونه میتوان توضیح داد؟ ما یکطبقه بهشدت مرفه و یکطبقه بهشدت فقیر داریم، یعنی اینها زیر خط فقر هستند که الگوی زندگیشان اینجور است که حتی نمیتوانند از محلهشان به یکمحله دیگر بروند. تقریبا اگر به لحاظ معنای اقتصادی هم نگاه کنیم، ما گروهی داریم که تقریبا هشتگروه هستند که به هم نزدیکند که به آنها طبقه متوسط میگوییم. درست است که وضع اقتصادی روی همه آنها اثر میگذارد. وقتی در مورد لاغرشدن طبقه متوسط حرف میزنیم، درواقع به عقیده من واقعیت این است که طبقات متوسط خیلی به هم نزدیک شدهاند. درواقع اینکه طبقه متوسط لاغر شده است، یک نگاه اقتصادی صرف است. من استاد دانشگاه هستم و با این تورم احساس کردم 40،30درصد درآمدم کم شده است، ولی بهلحاظ فرهنگی تغییری نکردهام. برای باقی افراد هم همین است. این طبقه متوسط اجحاف مضاعف میبیند برای اینکه شما از یکطرف سرمایه فرهنگی بالایی دارید و با گروههایی با سرمایه فرهنگی بالا در جامعه ایران روبهرو هستید. سطح تحصیلات و درک از زندگی و بینش جهانی بالا رفته است؛ بهویژه این مفهوم به نام نیاز مقایسهای. اینکه من چه دارم که یک کشور دیگر ندارد. ما خیلی چیزها در جامعه جهانی میبینیم و اینها موجب میشود وقتی آنها را نداشته باشیم، احساس نیاز کنیم. سطح نیازها و خواستهها، در حال تغییرکردن است. بسیاری از اقلامی که خواسته شماست و جزو نیازهای اساسی نیست، به دلیل نیازهای مقایسهای جزو نیازهای اساسی قرار میگیرد، مانند اینترنت پرسرعت. از این جهت این طبقه متوسط سقوط نکرده، بلکه در ستم مضاعف قرار گرفته است چون چیزی را دارد ولی نمیتواند از آن استفاده کند. من فکر میکنم زنانی که آزادی خودشان را دارند، اگر بخواهیم بهلحاظ طبقاتی بگوییم قشرهای بالای طبقات زنان که حداقل در جامعه کالای لوکس استفاده میکنند، بابت اینکه لوکسگرایی هم عمومی و دموکراتیزهشده است یعنی بعد از یک زمانی همه میتوانند از کالای لوکس استفاده کنند، آن طبقات ارتباط بلافصلی، با سایر طبقات زنان دارند. بنابراین بهنظر من ما نمیتوانیم بگوییم آن زنان کثرتگرا شدهاند. پس به اعتقاد شما این نگرش عمومی در مورد زنان پاساژگرد و زنانی که زیاد خرید میکنند، تحقیرآمیز است، دیدگاه سزاوارانهای نیست و ناشی از نبود آگاهی نسبت به ماهیت خرید مدرن است؟ من اصلا منفی نگاه نمیکنم. به نظر من وقتی شما تعریف میکنید، میگویید جامعه ما جامعه مصرفی است، چرا از جنبه مثبت نگاه نکنیم. این جامعه دستکم در مورد حقوق مدنی، هیچحقی برای زنان قایل نیست ولی در حقوق اجتماعی از صحنه خیابان استفاده میکند. من اتفاقا برعکس به جامعه مصرفی نگاه مثبتی دارم و فکر میکنم از طریق روند دموکراتیزهشدن یا اعمال آزادی، شاید بتوانیم باقی صحنهها را هم دموکراتیزه کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.