نگاهی به پرفرمنس محمد رضاییکلانتری در گالری طراحان آزاد
از حضور تا غیاب اجراگر
فرید امینالاسلام: مارینا آبراموویچ میگوید: «برای من پرفرمنس ساختاری روانی و فیزیکی است که هنرمند خلق میکند تا در برابر تماشاگر و در زمان و مکانی مشخص وارد آن شود. پرفرمنس همراه با شروع تبادل انرژی با تماشاگر آغاز میشود و پس از آن هراتفاقی که در این بازه زمانی مشخص بیفتد، جزیی از پرفرمنس خواهد بود.» پرفرمنسهای محمد رضاییکلانتری هم پر از انرژی است که با مخاطبان تبادل میشود؛ آن اجراهایی که خود در آن حضور دارد و یک «بادیآرت» را به نمایش میگذارد یا دیگر اجراهایش که خود به عنوان یک اجراکننده در آن حضور ندارد و فقط به عنوان یک شروعکننده یا یک «هدایتگر» نقش خود را تعریف میکند، مانند پرفرمنس «نظافت» که نهمبهمن در گالری طراحان آزاد اجرا شد. انواع مواد نظافت بهوسیله عواملی در محیط گالری مورد استفاده قرار گرفت که خود کلانتری کوچکترین دخالتی در اجرا نداشت و فقط «ایده» خود را بیان کرده بود. او که در اجراهای مختلف از حواس پنجگانه مخاطبان خود استفاده کرده بود، در این پرفرمنس هم از حس بویایی مخاطبان برای انتقال مفاهیم خود استفاده کرد. اساسا پرفرمنس یک مفهوم مورد مشاجره است. نظریهپردازان درباره اَشکال و انواع پرفرمنس دچار اختلاف هستند و این باعث بهوجودآمدن انواع بسیار این رشته هنری شده است. هنر پرفرمنس را نمیتوان بهسادگی به شکل یک ساختار یا اثر خاص توصیف کرد. بنابراین نمیتوان بهراحتی پرفرمنس «نظافت» را برای کسانی که در گالری حضور نداشتند، توصیف کرد. اما مهمتر از توصیف یا تحلیل یک پرفرمنس میتوان به روند اجراهای گوناگون این هنرمند و نقش «بدن» در آثارش پرداخت. بدن، مکان، زمان و تماشاگر چهارستون هنر پرفرمنس هستند. وجود بدن، از آغاز پیدایش هنر پرفرمنس، نوعی سرزندگی برای آثار هنری به همراه آورد. فرم رایج هنر پرفرمنس یک کار تکنفره با پیکر هنرمند بهعنوان واسطه در مرکز اجراست. این بازی بدن و اصالت و واقعیبودن کار است که آن را چارچوب هنر پرفرمنس قرار میدهد. مکان یک عنصر تاثیرگذار برای تمام اشکال هنر است و هنر پرفرمنس از این قاعده جدا نیست. از زمان پیدایش پرفرمنسهای زنده در موقعیتهای بسیار گوناگونی روی میدادند که اغلب با زندگی روزمره برخورد میکرد. ارایه پرفرمنس زنده در محیط گالری و خارج از آن دگرگونیای را که هنر پرفرمنس در رابطه میان بیننده و شیء هنری ایجاد کرده روشنتر میکند. پرفرمنس زنده یک ارتباط مستقیم با بیننده عرضه میکند که ورای ارتباط معمول آدمی با شیء است. پرفرمنس «به زمین گوشکن» محمد رضاییکلانتری که در روستای کوتنا اجرا کرد، از ایندست اجراهاست. او در گودالی که درون زمین حفر شده بود، رفت و دور خود را از خاک پر کرد و گیاهی را روی سر خود قرار داده و گوشی پزشکی را به قلب خود وصل کرده و از مخاطبان میخواست که نزدیک او شده و صدای ضربان قلب او را بشنوند. این نوع اجراها در تاریخ هنر پرسابقه است. مانند «شلیک» اثر کریسبردن (Chris Burden) در سال1971 که بردن وارد گالری «افاسپیس» در کالیفرنیا شد و بازوی خود را در معرض شلیک یک تیرانداز ماهر قرار داد یا «انرژی باقی مانده» اثر آبراموویچ که یک تیروکمان به وسیله بدن دوبازیگر کشیده شده و تیر مستقیم قلب آبراموویچ را نشانه گرفته است. یک لغزش یا اختلال در تمرکز میتوانست باعث شود تیر قلب آبراموویچ را بشکافد. برای آخرین ارجاع میتوان «حالت کتابخوانی برای سوختگی درجهدو» از دنیس اوپنهایم نام برد؛ یک اثر عکاسی در دوبخش که او پنهایم را نشان میدهد که در ساحل دراز کشیده است. ابتدا با یک کتاب روی سینهاش و سپس بدون کتاب و در حالی که اثر سوختگی ناشی از غیاب کتاب را به نمایش میگذارد. اما کلانتری طی یک دگردیسی در اجرا، بهخصوص پرفرمنس «نظافت» به بدن خود توجهی ندارد و خود را از آن حذف میکند و در عوض مخاطبان خود را به درون پرفرمنس دعوت میکند. او با تحریک حواس پنجگانه (و در اینجا بویایی) مخاطبان، بهنوعی به هنرهای درمانی که به وسیله «شمنها» اجرا میشد، در پرفرمنس خود روی میآورد. توماس مکاویلی (Thomas Mcevilley) سهسرچشمه پرفرمنس را اینگونه بیان میکند: 1- پرفرمنس از دل تاریخ تئاتر پدیدار شد و به عنوان نقطه مقابل واقعگرایی آغاز به کار کرد. 2- پرفرمنس از دل تاریخ نقاشی زاییده شد و بعد از جکسون پولاک و نحوه نقاشیهای او، مورد توجه قرار گرفت. 3- پرفرمنس نشانه بازگشت به بدن است که قبلا به وسیله شمنها و یوگیها اجرا میشد. کلانتری در پرفرمنس «گربهسگ» که در سومین فستیوال 30پرفرمنس، 30هنرمند، 30روز گالری «ایست» در سال1392 اجرا کرده بود، پا را فراتر از این گذاشته و در حالی که مخاطبان در گالری منتظرش بودند، او به خیابان انقلاب رفته و فقط با یک موبایل با تماشاچیان گالری ایست در ارتباط بود. هنگامی که تماشاگران یک پرفرمنس کلانتری را تجربه میکنند، در خلق اثر او مشترک میشوند و اجراکننده و مخاطب هردو معنای کار را خلق میکنند و به قول جوزف بویز: «همه هنرمند میشوند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.