|

اشتیاق مفرط به دیده‌شدن

سطحی شدن

دکتر فربد فدائی .روانپزشک و مدیر گروه روانپزشکی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی

اندکی خودشیفتگی در وجود اکثریت مردم، جنبه طبیعی دارد. خودشیفتگی در زبان فارسی معادل با نارسیسیسم در زبان‌های اروپایی است. این اصطلاح اشاره‌ای دارد به نارسیس، جوان خوبرویی که چون چهره خویش را نخستین‌بار در آب رودخانه دید چنین شیفته جمال خود شد که دامنش از دست برفت. به‌قدری محو زیبایی چهره‌اش شد که در نتیجه از حال خود غافل شد و به داخل رودخانه افتاد و غرق شد. در جای پای او گلی رویید که به نام او معروف است و ما به زبان فارسی نرگس می‌گوییم. درواقع این اسطوره ریشه‌هایی بین اقوام هند و اروپایی دارد. به‌هرحال افراد خودشیفته، برای خود امتیازهایی قایل هستند که در ظاهر، هوش، توانایی‌های گوناگون و محبوبیت متجلی می‌شود. حقیقت آن است که گاهی دیدگاه‌های افراد خودشیفته جای پایی در واقعیت دارد گرچه نه به آن میزان که خود می‌پندارند. افراد خودشیفته دوست دارند دیده شوند، تحسین دیگران برای آنان باارزش است به‌نحوی‌که موجب شادی‌شان می‌شود و در مقابل، بی‌اعتنایی دیگران آنان را به‌شدت افسرده می‌کند. آنان مایلند در عکس‌ها، در مراسم و در میهمانی‌ها باشند و جلب نظر کنند و با علاقه تمام عکس‌های خود را نظاره می‌کنند و به دیگران نشان می‌دهند. به‌جز آنان، گروه دیگری که به افراد هیستریونیک یا نمایشی معروفند نیز به جلب‌نظر دیگران از طریق ظاهر و رفتار تمایل دارند. لباس‌های پرزرق‌وبرق و رنگارنگ، آرایش‌های غیرعادی موها و صورت و ژست‌های خاص از ویژگی‌های افراد هیستریونیک است. آنان به بودن در عکس‌ها علاقه‌مندند و عکس‌های خود را با لذت نگاه می‌کنند. جالب است که طبق بررسی‌ها میزان شخصیت‌های خودشیفته و هیستریونیک در افرادی که در حرفه‌های نمایشی هستند به میزان چشمگیری از افراد عادی بالاتر است. گذشته از این موارد، با توجه به رواج رسانه‌های گروهی، سینما، تلویزیون، ویدئو، ماهواره و شبکه‌های اجتماعی که با تصویر سروکار دارند، توجه مردم نیز به این موضوعات و پیروی از آنچه ارایه می‌کنند افزایش‌ یافته است. گذر زمان و فناوری‌های زندگی نیز موجب ترویج زندگی مجازی شده است. مردم به‌جای آنکه بروند و بیایند و با دیگران نشست‌وبرخاست و تعامل داشته باشند، به تصویر این موضوعات دلخوش شده‌اند. سابق بر این هم بودند مسافرانی که دوربین‌به‌دست به شهر یا کشوری وارد می‌شدند و به‌عوض ارتباط با مردم و آشنایی با فرهنگ آنان، تمام ‌وقت خود را به ‌عکس‌گرفتن می‌گذراندند و زمانی که از ایشان سوال می‌شد چه دستاوردی از سفر داشته‌اند تنها به ارایه چندعکس اکتفا می‌کردند. امروز نیز با رواج تلفن‌های همراه که عموما به دوربین مجهز هستند، این پدیده شیوع بیشتری یافته است. در میهمانی‌ها به‌عوض آنکه افراد با یکدیگر تعامل داشته باشند، از یکدیگر یا از خود عکس می‌گیرند. این امر البته رواج فرهنگ ظاهرگرای آمریکایی را هم به ما گوشزد می‌کند. فرهنگ سطحی‌گرایی که چون نمی‌تواند به عمق مسایل وارد شود، تنها به ثبت ظواهری از آنها اقدام می‌کند. توجه داشته باشیم که اگرچه اختراع سینما به اروپا مربوط می‌شود اما رواج سینما به‌عنوان کارخانه رویاسازی، موضوعی آمریکایی است که البته بعدها با شدتی کمتر در برخی کشورهای دیگر نیز رواج یافت. تقدیس جوانی و زیبایی، ثروت، شهرت و قدرت بدنی از ویژگی‌های سینمای آمریکایی است. فرهنگ مسلط برونگرای آمریکایی اهل خبر است و نه تفسیر، اهل گذر سریع است و نه تامل، تغییرات ظاهری را می‌پسندد و نه دگرگونی عمیق را. نمونه دیگر آن اتومبیل‌های آمریکایی هستند که هرسال ظاهر آنها تغییر می‌کند بی‌آنکه دگرگونی در قوای محرکه یا فناوری آنها صورت گرفته باشد، درحالی‌که اتومبیل‌های اروپایی هرچندسال یک‌بار از نظر ظاهر تغییر می‌کنند اما این تغییر همراه با دگرگونی‌های اساسی در قوای محرکه و مسایل فنی آنها نیز است. این تمایل به تهیه عکس و فیلم از رویدادها به‌جای آنکه فرد جزیی از این رویدادها شود، نماینده رواج نوعی سطحی‌شدن است و مهم‌تر از آن، حاکی از خودبیگانگی است. موضوعات به‌صورت رویدادهای واقعی که فرد باید به آنها عکس‌العمل انسانی نشان دهد در نظرگرفته نمی‌شود بلکه به‌صورت تصاویری انتزاعی درمی‌آید که فرد فقط نظاره‌گر آنهاست. به‌عوض آنکه مانند انسان عواطف نسبت به رویداد خوشایند یا ناخوشایند نشان دهد از آن تصویر تهیه می‌کند. به‌جای آنکه این رویداد را به ذهن و حافظه خود بسپارد به حافظه دوربین می‌سپارد و با آن ارتباطی برقرار نمی‌کند. حتما به خاطر دارید که مردم به‌جای آنکه در برابر حادثه دردناک میدان کاج در دوسال پیش عکس‌العمل نشان دهند به تهیه عکس و فیلم مشغول بودند. به جای آنکه در جشن عروسی با یکدیگر تعامل داشته باشند و اوقاتی را در کنار یکدیگر به خوشی سپری کنند به گرفتن فیلم و عکس مشغول هستند. نمونه این موضوع در عکاسی حرفه‌ای نیز مشهور است و آن عکاسی است که از صحنه از پاافتادن کودک قحطی‌زده آفریقایی درحالی‌که لاشخوری قدم‌به‌قدم او را تعقیب می‌کند تا بلافاصله پس از مرگ، او را تکه‌تکه کند عکس تهیه کرد، اما هیچ کمکی به آن کودک در کام مرگ نکرد. او پس از گرفتن عکس که برنده جوایز متعددی هم شد محل را ترک کرد. اما این پایان ماجرا نبود. چندماه بعد او خودکشی کرد؛ زیرا اندکی از وجدان که در او وجود داشت شاید بیدار شده بود و به او نهیب زده بود چرا به عوض عکس‌گرفتن، زندگی آن کودک را نجات ندادی؟ به این ترتیب تکنولوژی موجب جدایی بیشتر و بیگانگی افزون‌تر انسان‌ها از عواطف انسانی می‌شود. تجربه‌های عاطفی که انسان‌ها را خردمند و فرزانه می‌ساخت تبدیل به چند عکس در حافظه کامپیوتر می‌شود. انسان‌ها به‌صورت ماشینی برای ثبت وقایع درمی‌آیند بی‌آنکه در آن وقایع تداخل کنند. اینکه چه باید کرد موضوع بحث دیگری را تشکیل می‌دهد که باید در آینده به آن پرداخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.