سلفیگرفتن؛ پدیده قرن بیستویکم
جاودانگی بهدور از اراجیف کیمیاگری
المیرا حصارکی: جاودانگی ذات بشر است؛ دست خودش نیست! علاقه به جاودانگی از ابتداییترین دوران عمر بشر حضور داشته و حالا که بیشتر از بیستویک قرن از حضور متمدنانه بشر روی زمین میگذرد، این میل به نقطه اوج خودش رسیده است، البته با یک تفاوت کوچک! ذهن بشر امروز آنقدر رشد کرده است که دلش را به اراجیف کیمیاگران قرون وسطی خوش نکند! او میخواهد همیشه حضور داشته باشد و چه حضوری در این قرن میتواند جاودانهتر از حضور در عکس باشد. عکسها یکی از منابع درجه یک برای تاریخنگاران امروز هستند و این چرخه به همین شکل ادامه خواهد داشت. با رسیدن به قرن بیستویکم، شیوههای عکاسی هم تغییر کرد تا جایی که اینروزها سلفیگرفتن مد شده است. دوربینی که بهسمت خود میگیریم و لحظاتی که دوست داریم را ثبت میکنیم. ابعاد سلفیگرفتن تا جایی پیش رفت که موسسه لغتنامه آکسفورد هم لغت سلفی را در پایان سال 2013 به عنوان لغت سال اعلام کرد. میزان استفاده از این لغت از ابتدا تا انتهای سال 17هزاردرصد رشد داشته و همچنان ادامه دارد. واژه ابداعی که چندسالی بیشتر از عمرش نمیگذرد، کاملا شناخته شده است و کمتر کسی وجود دارد که معنیاش را نداند. بررسیها نشان میدهد در شبکه اجتماعی اینستاگرام بیش از ۲۳میلیوننفر از هشتگ سلفی و ۵۱میلیوننفر نیز از هشتگ من استفاده کردهاند. اولین عکس سلفی به شکل مدرن در اوایل قرن بیستم به جوزف بایرون موسس کمپانی عکاسی بایرون و بنفالک منسوب است. مکان این عکس در پشتبام مارسیو استودیو در خیابان پنجم است و پنجنفری که در این عکس حاضر هستند، عکاسان کمپانی بایرون هستند. پدیده سلفی یا واژههای معادل آن «خودگراف» یا «از خودعکسگرفتن» یک پدیده نو است که گسترش فراوانی در سطح جهان پیدا کرده است. اصطلاح سلفی اولینبار در سال ۲۰۰۵ توسط ریچارد کرایوز در مقاله «راهنمای چگونه عکس بگیریم» استفاده شد. و بعد با اضافه شدن هشتگ #selfie موجی همهگیر در شبکههای اجتماعی به وجود آورد، موجی که هرروز اوج بیشتری میگیرد و بزرگ و بزرگتر میشود. حال روش عکسبرداری به سبک سلفی، به سراسر جهان سرایت کرده است. علاوه بر گردشگران و سیاستمداران، حتی فضانوردان و پاپ نیز به این شیوه از خود عکس میگیرند. تکنولوژی روز نیز بهسرعت دستگاههای موبایل، لپتاپ و تبلتها را به این نوع عکاسی مجهز کرده و ارتقا داده است. تنها با قراردادن یک کلید با نام سلفی، مدل دستگاهها به یک مدل برتر و گرانتر تبدیل شد و موج خریدار را به سوی خود جلب کرد. این سبک از عکاسی کمی خودخواهانه و عجیب به نظر میرسد. بحث سلفیگرفتن آنقدر زیاد شده که روانشناسان را در پی یافتن ریشههای روانی آن وا داشته است. تحقیقاتی که در سال ۲۰۱۳ میلادی در دانشگاه بیرمنگام روی افرادی که تعداد قابل ملاحظهای از ایندست عکسها را روی پروفایل فیسبوک خود به اشتراک میگذارند انجام شد نشان داد این افراد از نظر حمایتهای اجتماعی و صمیمیت در سطح پایینی قرار دارند. این تحقیق نشان داد افراد سنین ۱۸ تا ۲۴سال بیشتر تمایل به گرفتن عکسهای سلفی دارند. شاید این علاقه عجیب به عکس سلفی از همان عکس معروف سلفی ستارهها در مراسم اسکار که تبلیغی برای سامسونگ بوده است، نشات گرفته باشد و تبی که اوجش را الن دجنرس در اسکار راه انداخت، حالا حالاها نخوابد. شاید هم این امکانات جدید موبایلهاست که به یک بازی سلفی تبدیل شده است. شایدها و فرضها بسیار است. زمانی نهچندان دور همه در دنیای اینترنت دوست داشتند غریب و پنهان باقی بمانند. افراد برای چتکردن و ایمیلهای خود اسمهای عجیب و غریب و یک هویت جعلی انتخاب میکردند. این کار نشان از این داشت که آدمی میل به دیدهنشدن و درسایهماندن دارد. حال زمان ابراز وجود علنی فرا رسیده است. توجه به منیت و ابراز وجود علنی که دنیای اینترنت و تکنولوژی خالق و مسبب آن است، کمکم در کاربران و سایر افراد جان میگیرد. ابراز وجود و توجه به منیتی که سالیان سال در بیشتر جوامع بهنوعی ناهنجار یا خارج از عرف بوده و هست. عرفی که توسط تکنولوژی روز در حال شکستهشدن است و این حیرتانگیز است. بیشتر شبکههای اجتماعی که قبلا با عکسها و نامهای جعلی پر بود، حال با عکسهای سلفی و نامهای اصلی و پر از اطلاعات شخصی پر شده است. این پدیدهای است که تعجب اندیشمندان و جامعهشناسان را برانگیخته است. پدیده عکاسی سلفی، جدیدترین شکل ابراز وجود و منیت در دنیای مجازی است. حتی عکسهای سلفی نیز در همین زمان اندک در حال تغییر ماهیت هستند و این تغییر و تحولات چنان با سرعت روی میدهند که کسی را یارای توقف و تفکر نیست. عکسهای سلفی هرروز بیشتر به هویت و شخصیت اصلی صاحبان آنها نزدیکتر میشود. دیگر از دغدغههای چگونه به نظر آمدن؟ چگونه بودن؟ چه در تن داشته باشم؟ و... خبری نیست. حال موضوعهای مختلفی در یک عکس سلفی میتواند موردنظر باشد؛ از موهای آشفته گرفته تا چشمان خوابآلود، چهره بیمار، صورت غمگین و... بازتاب اشتراکگذاری این عکسها و تاثیر آن روی دیگر کاربران نیز جای بحث و چالش است؛ اینکه چه انگیزه درونی سبب اینگونه رفتارها میشود؟ و اینکه چگونه این پدیده با این سرعت رشد کرده و افراد چگونه خود را با این تغییر و تحولات همراه میکنند؟ برای بعضیها هم سلفی حکم یک زبان یا رسانه را دارد برای ثبت خاطرات. برای بعضیها صرفا پیروی از یک مد است و آنچه بین همه دلایل مشترک است این است که سلفی محصول رشد فردیت در جامعه است. ما از خودمان زیاد عکس میگیریم اما از این همه تصویر کم خاطره داریم، در حالی که در گذشته کم عکس میگرفتیم اما هر کدامش دنیایی از خاطره برای ما بود. سلفیگرفتن نیز همچون سایر پدیدههای مدرن برای ما ایرانیان با عوارض نامطلوب همراه بوده است. در چند سال اخیر شاهد بودیم که گاهی این میل به دیدهشدن و ثبت خاطره بهویژه در محافل و اماکنعمومی به خلق صحنههای نهچندان خوشایند بدل شده است. اصرار به عکسگرفتن با برخی چهرههای معروف نمونهای از این اتفاقات است که معمولا با دلخوری کمی از دوطرف پایان میپذیرد. افراط در ثبت لحظات حساس و ظاهرا تاریخی! نیز گاه منجر به خلق صحنههای عجیبی میشود که بیش از هر چیز لزوم فرهنگسازی در استفاده از فناوریهای نوین را گوشزد میکند. با غرقشدن بشر امروز در دنیای تکنولوژی یکی از نقلقولهای آلبرت انیشتین دهانبهدهان میچرخد: «من از روزی میترسم که تکنولوژی از تعامل انسانی پیشی بگیرد. چنین روزی، جهان نسلی از احمقها خواهد داشت.» خیلیها این جمله را در شبکههای اجتماعیشان به اشتراک میگذارند، اما بهراحتی از کنار آن میگذرند و نمیدانند که پدیدههایی همچون سلفیگرفتن و آپلودکردن آن در دنیای مجازی تا چهاندازه میتواند آنها را از معاشرتکردن با یکدیگر دور کند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.