توافق مینسک؛ کورسوی امید اوکراین برای بازگشت آرامش
شیدا ملکی
دیدار چهارجانبه رهبران آلمان، فرانسه، روسیه و اوکراین در مینسکِ بلاروس عاقبت به نتیجه رسید. توافق «نرماندی 4» همان توافقی است که هر چهارکشور امیدوار هستند با پایبندی به آن صلح دوباره به اوکراین بازگردد و مهر پایانی بر آمار کشتههای پنجهزارنفری اوکراین باشد. جزییات این توافق که پس از 16ساعت مذاکره با حضور 400خبرنگار و پشتدرهایبسته بهدستآمده هنوز فاش نشده است. براساس اصول کلی توافق «نرماندی4»، با برقراری آتشبس از تاریخ 15فوریه (26بهمن) طرفین درگیری موظف هستند تا منطقه مورد توافقی که باید عاری از سلاح باشد را از وجود سلاحهای سنگین خالی کنند. این توافق ثبات قدم طرفهای مذاکره را برای پیداکردن یکراهحل دیپلماتیک نشان داد؛ چراکه بهقول گورباچف، رهبر پیشین شوروی سابق، پیچیدگی بیشتر بحران اوکراین و درگیری غرب و روسیه بر سر این کشور میتوانست آغازی برای جنگ سردی جدید در قرن21 باشد. شرق در برابر غرب اعتراض ساده طرفداران پیوستن به قرارداد تجاری با اتحادیه اروپا با حضور نیروهای پلیس و کشتار غافلگیرکننده آنها سرآغاز بحرانی برای این کشور شد که همچنان دورنمایی برای پایان آن قابل تصور نیست. در نوامبر سال2013 ویکتور یانوکوویچ رییسجمهور سابق اوکراین اعلام کرد که قصدی برای امضای قرار داد پیمان تجارت آزاد با اروپا ندارد چرا که میخواهد روابط کشورش را با روسیه گسترش دهد. تنها گروه اندکی از معترضان با تجمع در میدان استقلال، زیباترین و گرانترین میدان کییف که محل تولد انقلاب نارنجی تیموشنکو نیز بود، اعتراض خود را آشکار کردند اما برخورد دور از انتظار نیروهای پلیس با معترضان پیشبینیهای یانوکوویچ را در نزدیکی به روسیه نقشبرآب کرد. پس از برخورد میان مردم و پلیس، تنها بر تعداد افراد حاضر در میدان اروپا یا همان «یورو میدان» کییف که دلایل اصلی پایان دولت یانوکوویچ را رقم زد، اضافه نشد بلکه فساد دولت او و نارضایتیهای داخلی از نحوه عملکرد دولتش موجب شد تا این اعتراضات به بدنه جامعه کییف نفوذ کند. در آن زمان روسیه بهعنوان همسایه قدرتمند اوکراین بهدنبال آن بود تا از پاشنه آشیل خود یعنی خطوط لوله گاز در اوکراین محافظت کند چرا که محافظت از این لولهها بهعنوان اهرم فشار روسیه، پس از پیوستن اوکراین به اتحادیه اروپا و نزدیکی با ناتو، دیگر همانند قبل امکانپذیر نبود. پس از اشغال کاخ ریاستجمهوری اوکراین در ۲۲فوریه۲۰۱۴ پارلمان این کشور به برکناری ویکتور یانوکوویچ و برگزاری انتخابات ریاستجمهوری در ۲۵مه۲۰۱۴ رای داد. کمی بعد نیز یولیا تیموشنکو، نخستوزیر سابق این کشور که به اتهام سوءاستفاده از قدرت محاکمه و به هفتسال زندان محکوم شده بود با رای ۳۲۲نماینده از ۳۳۱نماینده آزاد شد. برکناری یانوکوویچ آتش اعتراضات را کم نکرد چون اینبار اهالی شرق اوکراین که تمایل بیشتری به روسیه داشتند با بهانهکردن اینکه اعتمادی به دولت «کودتا» ندارند دست به شورش زدند. در این میان باید جایگاهی اساسی برای روسیه در تیزکردن آتش این اعتراضات قایل شد. تا جایی که ساکنان شبه جزیره کریمه توانستند با پشتیبانی روسیه یک همهپرسی برگزار کنند که نتیجه آن جدایی از اوکراین و پیوستن به خاک روسیه بود. با وجود آنکه غرب در مقابل جدایی کریمه از خاک اوکراین کاملا آشکارا مخالفت کرد اما روسیه بیاعتنا به تهدیدها و مخالفتها با امضای توافقنامهای اعلام کرد «سرزمینی که تا 60سال پیش به روسیه تعلق داشت، بار دیگر جزیی از خاک این کشور شد.» تا پیش از فروپاشی دولت یانوکوویچ روسیه امید داشت که این کشور به یکی از قدرتمندترین اعضای اتحادیه گمرکی اوراسیا تبدیل شود اما تشکیل دولت جدید اوکراین توسط «پترو پوروشنکو» ثابت کرد که روسیه نباید روی این امید حساب باز کند. بههمیندلیل تلاش روسیه از طریق ارسال سلاح به اهالی طرفدار روس در شرق اوکراین نشان داد که نخواهد گذاشت تا این پیوستن به اتحادیه اروپا بهسادگی پیوستن لهستان به این اتحادیه غربگرا باشد. پوروشنکو که حمایت غرب را در پشت خود داشت با دادن وعدههایی به اهالی شرق بهدنبال آن بود تا کنترل اوضاع درون مرزهای کشورش را با اقتدار در دست داشته باشد اما کشکمشها در مناطق دونباس و دونتسک که همانند کریمه خواهان پیوستن به روسیه بودند باعث شد تا ارتش این کشور با سلاحهای سنگین بهدنبال عقبراندن شبهنظامیانی باشد که از طرف روسیه تغذیه میشدند. همزمان با این مسایل در اوکراین اتحادیه اروپا و آمریکا برای اولینبار پس از جنگ سرد تحریمهای الزامآوری را تصویب کردند که بحران اوکراین را تبدیل به یک بحران تقریبا جهانی کرد. با اینکه پیش از این نیز توافق آتشبسی میان ارتش اوکراین و جداییطلبها برقرار شده بود اما شورشیان شرق این کشور بهدلیل عملنکردن دولت به مواد آتشبس همچنان به پیشرویهای خود برای گرفتن خاک بیشتری از این کشور ادامه دادند. تا جایی که با اشغال «ماریوپل» یکی از مناطق استراتژیک اوکراین موجب شدند تا ارتش با شدت بیشتری با اهالی این مناطق برخورد کند و بر تعداد کشتههای این بحران اضافه کند. بندر ماریوپل از این نظر که بین مناطق شرقی تحت کنترل جداییطلبان و شبهجزیره کریمه تحت حاکمیت روسیه واقع شده است، بندری بسیار استراتژیک به شمار میرود. اشغال ماریوپل به منزله ایجاد پل از میان مناطق شرق اوکراین به سمت شبهجزیره کریمه بود. پس از حمله خونین به ماریوپل در اواسط ماه گذشته میلادی وزیران امور خارجه کشورهای عضو اتحادیه اروپا در نشست فوقالعاده خود تصمیم گرفتند ممنوعیت سفر و مسدودبودن حسابهای بانکی 132شهروند روس و 28سازمان را تا سپتامبر سال2015 تمدید کنند و از فهرست جدید تحریمهای بیشتر در مورد روسیه پردهبرداری کنند. اگرچه تحریمهای غرب فشارهای زیادی بر روسیه وارد کرده تا جایی که ارزش روبل را بهطرز قابل توجهی کاهش داده بااینحال روسیه در اوایل سال میلادی با منتشرکردن دکترین جدید نظامی خود نشان داد که حاضر است در مقابل حفاظت از منافع خود از تمامی ظرفیتهایش استفاده کند اما یکقدم عقبتر نرود. با واردشدن آمریکا به معرکه درگیری و تهدید اینکه درصورت متوقفنشدن ارسال سلاح از روسیه آمریکا نیز به اوکراین سلاح ارسال خواهد کرد قضایا پیچیدهتر شد. از این رو آلمان به سرکردگی «آنگلا مرکل» بهدنبال راههای غیرنظامی برای بازگرداندن آرامش به این منطقه شد. تلاشهای دیپلماتیک برای یافتن راهحل از طرف سران اروپایی همچون آلمان، فرانسه و ایتالیا نشان داد که نگرانی از بابت داشتن مرز مشترک روسیه با اروپا بیشتر از چیزی است که آمریکا توانایی تصورکردن آن را داشته باشد. همراهی روسیه با آلمان و تلاش برای یافتن راهحل دیپلماتیک نشان داد که اتحاد آلمان و روسیه دستیافتنیتر از واردشدن به جنگ سردی دوباره با آمریکاست. دوئل بر سر میز مذاکره پیش از برگزاری نشست نورماندی در مینسک این نشست قرار بود در تاریخ 31ژانویه با حضور نمایندگان روسیه و اوکراین و رهبران مخالفان شرق این کشور برگزار شود، اما چون برسر اینکه چه کسی بهعنوان رهبر مخالفان در این نشست شرکت کند توافقی حاصل نشد این نشست بینتیجه باقی ماند. تا اینکه در تاریخ 13فوریه اعضای گروه تماس متشکل از اعضای سازمان همکاری و امنیت اروپا، روسیه، اوکراین، نمایندگان شورشیان اوکراین و دولت کییف در مینسک، پایتخت بلاروس درخصوص بحران اوکراین و حلوفصل صلحآمیز درگیریها در این کشور گفتوگو کردند. پس از این نشست با ورود اعضای گروه نورماندی یعنی روسیه، اوکراین، فرانسه و آلمان مذاکرات وارد مراحل جدیتری شد. سرانجام پس از بیشتر از 16ساعت مذاکره پشت درهای بسته، خبرگزاری رویترز از دستیابی به توافقی در آتشبس خبر داد که از تاریخ 14فوریه لازمالاجرا میشود. با وجود آنکه پترو پوروشنکو در زمان مذاکرات اعلام کرده بود که نمیتواند با شرایط روسیه در زمینه ایجاد خط جداساز بین نیروهای دولتی و جداییطلبان موافقت کند، بااینحال خبر اجراییشدن این توافق ازسوی ولادیمیر پوتین رییسجمهور روسیه نشان داد که اینبار توافق دستیافتنیتر از دفعات قبل است. به گزارش رویترز، پس از اعلام توافق، آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان گفت: «پوتین در امضای توافقنامه میان جداییطلبان و نیروهای کییف نقش اساسی داشته است و رهبران شبهنظامی را برای قبول آن، تحتفشار گذاشته و گفته است که پذیرش توافقنامه تنها راه برای پایان خونریزیهاست.» درهمینحال، فرانک والتر اشتاینمایر، وزیر امور خارجه آلمان نیز اعلام کرد توافق میان رهبران روسیه، اوکراین، فرانسه و روسیه درباره بحران اوکراین آن چیزی که برلین انتظار داشته، نبوده است اما به هر حال گامی رو به جلو محسوب میشود و موجب توقف خشونتها و آغاز گفتوگوهای سیاسی جدید میشود. دفتر مطبوعاتی کاخ کرملین نیز در بیانیهای اعلام کرد «رهبران چهار کشور شرکتکننده متعهد شدهاند که به تمامیت ارضی و حاکمیت ملی اوکراین احترام بگذارند.» از نظر روسیه لازم است تغییراتی بنیادین در قانون اساسی اوکراین صورت بگیرد، به طوری که این کشور شکل فدرالی به خود بگیرد. در مقابل اوکراین معتقد است که فشار روسیه برای فدرالیکردن اوکراین بیشتر بهایندلیل است که با ضعیفشدن نقش دولت در مناطق شرقی، روسیه راحتتر بتواند در این مناطق مانور دهد. افزایش تلاشهای دیپلماتیک و ارتباط سران برای دستیابی به راهحل دیپلماتیک این نکته را ثابت میکند که پیروزی کامل برای دوطرف درگیر در بحران وجود ندارد، بااینحال هردو طرف معتقدند توافق سیاسی متعادل بهتر از ادامه درگیریها و افزایش خونریزیهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.