|

دوگانگی در رفتار عربستان

جواد یارجانی . رییس اسبق امور اوپک

نفت عاملی است که حضور پررنگ در مسایل اقتصادی دنیا دارد، ازاین‌رو با توجه به اهمیت موضوع، هراتفاقی پیرامون نفت، تهدیدهای خود را نیز به همراه دارد. اهمیت نفت در ایران نیز از زمان کشف آن یا حتی از زمان قرارداد دارسی موردتوجه است، به نحوی که زندگی و تحولاتی که در کشور روی داد در ارتباط با نفت بوده است. به همین دلیل نمی‌توان گفت نفت یک کالای فقط اقتصادی است که عرضه و تقاضا تعیین‌کننده موقعیت آن است. نفت به‌دلیل اهمیتی که دارد و همچنین به‌دلیل ثروت‌آفرینی‌ای که می‌تواند داشته باشد، بر دیگر حوزه‌های انرژی از جمله گاز نیز اثرگذار است. اما اینکه به‌طور دقیق بتوان گفت کدام عوامل بر قیمت نفت اثر دارد، کار مشکلی است. هرکارشناسی نیز با توجه به مشاهده شرایط، تحلیل‌هایی را مطرح می‌کند. آنچه در آخرین اجلاس اوپک مطرح شد، نظر عربستان و چند‌کشور دیگر همفکر است که مساله تولید‌های گران که ممکن است در آینده خطری برای اوپک باشد را عامل اصلی قیمت کنونی نفت بیان کردند. اما این اظهارات در تضاد با مواضعی است که چند‌ماه قبل از اجلاس اوپک مطرح شد. آنها گفته بودند نفت صددلاری هم برای تولیدکننده، هم برای مصرف‌کننده و هم برای شرکت‌های سرمایه‌گذار، مناسب است. پس، این مسایل نباید طی چندماه اخیر تغییر کرده باشد که الان شاهد نفتی 50دلار باشیم. به طور حتم می‌توان دلایل دیگری از جمله مسایل ژئوپلیتیک یا آینده‌ای که کشورهای نفتی برای خود متصور شده‌اند، حدس زد. اما به این‌زودی نمی‌توان مشخص کرد کدامیک از این عوامل مهم‌تر از دیگری است. نکته قابل‌تامل این است که به‌طور حتم شرایط فعلی را نمی‌توان کتمان کرد و آن عرضه نفت بیش از تقاضاست؛ تقاضا در مورد آنچه غیر از اوپک در حال تولید است. این مساله می‌تواند عامل کاهش قیمت نفت باشد اما اینکه اوپک هیچ‌کاری در این زمینه انجام ندهد، اینگونه نیست زیرا در اساسنامه اوپک درج شده این نهاد در قبال تحولات حوزه انرژی- نفت- مسوولیت دارد. یکی از اهداف اوپک تامین ثبات در بازار نفت است. ازاین‌رو تصمیم اخیر اوپک، اهداف این نهاد را تامین نمی‌کند. دومین هدف نیز ایجاد درآمد قابل اعتماد برای تمام اعضا بود که این امر نیز برای اعضای اوپک میسر نشد. از طرفی آنهایی که اساسنامه اوپک را نوشتند، به این مساله توجه کردند که باید منافع سرمایه‌گذاران یعنی شرکت‌های نفتی نیز تامین شود زیرا شرکت‌های بزرگی روی قیمتی خاص شروع به سرمایه‌گذاری می‌کنند. اکنون آنها شرایط خوبی ندارند. تصمیم اوپک در اجلاس قبلی این را نشان داد که حداقل در کوتاه‌مدت منافع این شرکت‌ها نیز نادیده گرفته شده است. با این‌وجود، بهترین راه مقابله با اوضاع کنونی برای کشورهایی که بیشترین اثرپذیری از کاهش قیمت نفت را دارند، این است که اقتصاد خود را به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کنند که تغییرات قیمت نفت، اثرات نامطلوبی بر جای نگذارد. در تاریخ نفت اینگونه اتفاقات، زیاد روی داده است، مثلا در سال2008 قیمت نفت 143دلار بود که در دسامبر همان سال به زیر 40دلار رسید. در یک‌سال چنین نوسان قیمتی را شاهد بودیم. در آن زمان اهمیت اوپک مورد توجه قرار گرفت. البته در این‌باره کارشناسانی که سال‌های قبل پیش‌بینی افزایش قیمت نفت تا 160دلار را به‌دلیل تحریم‌های نفتی ایران مطرح می‌کردند، مقصر هستند. آنها باید این هشدار را می‌دادند نفت کالایی استراتژیک است که قیمت‌هایش دچار نوسان می‌شود. تاریخ، این مساله را ثابت کرده است. کشورهای وابسته به نفت و آنهایی که قدرت سیاسی آنها متاثر از موقعیت ممتاز در بازار نفت است، به‌طور طبیعی نگران حضور رقبایی هستند که نقش آنها را کمرنگ کند. حال سوال این است که اگر چنین باشد، آیا می‌توان اهداف را طی یک‌مدت یک‌ساله یا چندماه تامین کرد؟ در گزارش‌ها آمده ممکن است که نزدیک به یک‌تریلیون‌دلار برنامه‌های جدید توسعه عقب بیفتد. عقب‌افتادن برنامه‌های انرژی نو، منجر به کاهش عرضه می‌شود. از طرفی درحال‌حاضر مصرف‌کنندگان آمریکایی به‌طور متوسط در سال2014 حدود 750دلار به‌ازای هرخانوار از کاهش قیمت بنزین استفاده کردند. بنابراین کاهش قیمت نفت موجب افزایش تقاضا می‌شود. عدم توازن میان عرضه -کاهش عرضه- و افزایش تقاضا در نهایت منجر به بازگشت قیمت‌های نفت به حالت اولیه- یعنی افزایش- خواهد شد. بحران‌های سیاسی و اقتصادی نیز به‌نوبه خود موثر است. بنابراین نمی‌توان با دقت بیان کرد که آینده قیمت نفت چه خواهد شد. اما همه نسبت به این موضوع معترف هستند که تاریخ نشان داده قیمت نفت در یک‌جایی به کف رسیده و دوباره شروع به افزایش کرده است. حال اینکه با چه سرعتی افزایش می‌یابد، مجموعه عواملی دخیل هستند. ازاین‌رو کشورهای نفتی باید آماده خشکسالی یا خوش‌بارانی باشند. البته به آن معنا نیست که نباید درآمدهای نفتی را در برنامه‌ها لحاظ کرد؛ باید نقش نفت در اقتصاد ما ادامه یابد و در ادامه، گاز نیز به آن اضافه، اما وابستگی باید کم شود. کاری است مشکل اما شدنی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.