|

درباره مراقبت رتینوپاتی در نوزادان نارس

حل مشکلات با کار گروهی

افسر دستجانی‌فراهانی . چشم پزشک

رتینوپاتی نارسی (ROP) بیماری عروق شبکیه در نوزادان نارس است و به دلیل رشد غیرطبیعی عروق خونی در شبکیه نوزادان نارس، می‌تواند به طیف وسیعی از اختلالات بینایی، از نقایص قابل‌اصلاح در حدت بینایی تا جداشدن شبکیه و کوری منجر شود. این بیماری در اغلب موارد قابل‌پیشگیری و در صورت انجام معاینات غربالگری و تشخیص به‌موقع، قابل درمان است. در صورت عدم‌تشخیص به‌موقع، بیماری پیشرونده است و به‌سرعت به نابینایی منجر می‌شود. اقدامات درمانی در مراحل اولیه بیماری اثربخش‌تر است ولی درمان در مراحل انتهایی بیماری، بسیار مشکل و در بعضی موارد غیرممکن است. سالانه حدود یک‌میلیون‌و500هزار نوزاد در کشور متولد می‌شوند. در حدود 13درصد از این نوزادان نارس هستند. نوزادان نارسی که با سن حاملگی کمتر از 34 و با وزن دوهزارگرم و کمتر متولد می‌شوند، به غربالگری از نظر رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) نیاز دارند. براساس مطالعات انجام‌شده در مرکز «آراوپی» بیمارستان فارابی، حدود هشت‌درصد نوزادان نارس متولدشده بر اساس مشخصات بالا، به غربالگری چشم از نظر رتینوپاتی نارسی (ROP) نیاز دارند. پیش‌بینی می‌شود حدود 120هزار نوزاد نارس متولدشده در هرسال، به غربالگری نیاز داشته باشند. شواهد و مطالعات انجام‌شده در بیمارستان فارابی نشان می‌دهد چهاردرصد از این نوزادان، یعنی حدود چهار‌هزارو800نوزاد (یا به عبارتی 9هزارو600چشم) در هرسال، در صورتی‌که به‌موقع برای غربالگری مراجعه نکنند، متاسفانه نابینا خواهند شد. با توجه به اینکه در چندسال اخیر، تعداد بخش‌های مراقبت ویژه نوزادان (NICU) به‌سرعت در کشور افزایش یافته و با توجه به مراقبت‌های انجام‌شده در این بخش‌ها، تعداد نوزادان نارس بیشتری زنده می‌مانند. بنابراین با توجه به اینکه یکی از شاخص‌های توسعه، کاهش میزان مرگ‌ومیر نوزادان است و سیاست کشور، حمایت از افزایش دسترسی به بخش‌های مراقبت ویژه برای نوزادان در معرض خطر و زنده‌ماندن این نوزادان است، انتظار داریم در هرسال با تعداد بیشتری از نوزادان نارس که نیازمند غربالگری و درمان هستند، مواجه شویم. با توجه به وضعیت خاص این نوزادان، امکان اعزام آنها در زمان بستری به بخش‌های چشم‌پزشکی وجود ندارد و لازم است معاینه چشم بر بالین نوزاد صورت گیرد. در بیمارستان‌هایی که در آنها بخش‌های چشم‌پزشکی در کنار «ان‌آی‌سی‌یو» وجود ندارد، امکان اعزام چشم‌پزشک و تجهیزات وجود ندارد. (با توجه به شلوغ‌بودن بخش‌های چشم‌پزشکی و زمان‌بربودن این نوع اعزام) هم‌اکنون حدود 120بخش مراقبت ویژه در استان‌های مختلف پراکنده شده‌اند. با توجه به اختلافات جغرافیایی قابل‌توجه و امکان گسترش روزافزون آنها، غربالگری این تعداد نوزاد با امکانات موجود چشم‌پزشکی و پراکندگی بخش‌های چشم‌پزشکی در مقابل بخش‌های مراقبت ویژه نوزادان، بسیار سخت به نظر می‌رسد. بسیاری از خانواده‌ها پس از مرخص‌شدن، پیگیری چشمی را با توجه به مشکلات فراوانی که دارند، انجام نمی‌دهند. به‌نظر می‌رسد با برنامه‌ریزی دقیق و هماهنگی بین بخش‌های مراقبت ویژه نوزادان و بخش‌های چشم‌پزشکی و حمایت معاونان آموزشی و درمان دانشگاه‌ها و آموزش‌وتربیت نیروهای ماهر، بتوان بر این مشکل فایق آمد. پیشنهادهای ما برای ارایه خدمات غربالگری و درمان به شرح زیر است: 1- تنظیم وقت معاینه نوزاد نارس به‌محض بستری‌شدن (با استفاده از سامانه‌های موجود دانشگاه علوم‌پزشکی تهران واقع در بیمارستان فارابی و دانشگاه علوم‌پزشکی ایران واقع در بیمارستان حضرت رسول). در مطالعه‌ای در بیمارستان فارابی، گروهی در وب‌سایت اختصاصی این بیماری، از طریق بخش مراقبت ویژه نوزادان، ثبت‌نام شده بودند و تاریخ و محل معاینه مشخص شده بود و والدین نیز با مراجعه به وب‌سایت به راهنمای اطلاعاتی و نحوه مراجعه دسترسی داشتند و در زمان بستری، توصیه‌های لازم در مورد لزوم انجام غربالگری به آنها ارایه شده بود. در این گروه میزان عوارض ناخواسته، 25برابر کمتر از گروهی بود که فقط یک‌نامه کتبی مبنی‌بر لزوم معاینه دریافت یا با توصیه‌های شفاهی مراجعه کرده بودند. این بررسی نشان می‌دهد آموزش والدین در کنار سهولت دسترسی به مراکز معتبر برای انجام معاینه و تعیین محل و زمان معاینه به صورت الکترونیک پس از تولد نوزاد، به هدایت درست و مراجعه به‌موقع آنها (و درنهایت درمان بیماری) منجر می‌شود. بنابراین شایسته است هرچه زودتر وب‌سایتی ملی برای دسترسی در کل کشور طراحی شود. 2- با توجه به بهبود کیفیت مراقبت‌ها و افزایش میزان بقای نوزادان بسیار نارس، اداره سلامت نوزادان، وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی از سال گذشته با تشکیل کمیته کشوری و همکاری بیمارستان فارابی به آموزش پزشکان و پرستاران شاغل در بخش‌های مراقبت ویژه نوزادان سطح کشور اهتمام ورزیده است. در این‌راستا لازم است هردانشگاه علوم‌پزشکی یک ستاد مرکزی را برای این امور در نظر گیرد. 3- با توجه به سیاست‌های جدید جمعیتی کشور در جهت افزایش موالید و فرزندآوری، اهمیت مراقبت و تکامل اوایل کودکی و نیز با توجه به اینکه هم‌اکنون حدود 125بخش مراقبت ویژه در استان‌های مختلف کشور وجود دارد و بسیاری از خانواده‌ها به دلیل مشکلات متعدد، پس از مرخص‌شدن نوزاد، برای معاینه غربالگری نوزادشان مراجعه نمی‌کنند، برنامه‌ریزی دقیق، تخصیص منابع و حمایت و هماهنگی بین معاونت‌های توسعه، آموزش و درمان وزارت بهداشت و درمان آموزش پزشکی و دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور برای اطلاع‌رسانی و ارایه خدمات مورد نظر، ضرورت دارد. 4- لازم است حتی‌الامکان بخش‌های مراقبت ویژه جدید در کنار بیمارستان‌های چشم‌پزشکی تاسیس شود. در صورتی‌که این مورد امکان نداشته باشد، هربخش مراقبت ویژه، به استخدام چشم‌پزشک ماهر در زمینه رتینوپاتی نوزاد نارس اقدام کند. با توجه به اینکه انجام این بند بسیار مشکل خواهد بود، توصیه می‌شود تا تحقق آن، همکاری بین‌بخشی و کار تیمی تقویت شود. 5- در صورتی‌که هیچ‌یک از دومورد فوق امکانپذیر نباشد، شرایط برای استفاده از تله‌مدیسین یا پزشکی ‌از راه ‌دور فراهم شود. یک چشم‌پزشک ماهر، تصاویر تهیه‌شده از این طریق را تفسیر می‌کند. لازم است برای هریک از بخش‌های مراقبت ویژه، یک بخش چشم‌پزشکی و مسوول چشم‌پزشکی از راه دور در نظر گرفته شود تا هریک از چشم‌پزشکان مسوول به یک مرکز رتینوپاتی نوزاد نارس متصل باشند. امکان درمان به‌موقع نوزادان از طریق مرکز رتینوپاتی نوزادان نارس فراهم شود. بدیهی است با توجه به مطالب فوق، این مشکل فقط از طریق هماهنگی بین‌بخشی، تخصیص امکانات کافی، برنامه‌ریزی دقیق و همکاری مسوولان مربوطه قابل کنترل خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.