|

شبح‌های رومن گاری

رومن گاری چهره مرموزی است و این ویژگی هم در آثار او و هم در زندگی شخصی‌اش دیده می‌شود. گاری در آثارش با هزل و طنزی درخشان بسیاری از مسایل جدی جهان معاصر را دست‌انداخته و در زندگی شخصی‌اش نیز همین کار را با نام‌های مستعارش کرده است. گاری با نام‌های مستعار مختلف و به چندزبان داستان‌هایش را منتشر می‌کرد و امروز به‌عنوان اولین نویسنده‌ای شناخته می‌شود که توانسته با دونام مختلف دوبار برنده جایزه گنکور شود. گنکور از جمله جوایز معتبر ادبی است، اما گاری با نامی جعلی برگزارکنندگان این جایزه را فریب داد و دوبار برنده این جایزه شد. گاری در سال1980 در پاریس خودکشی کرد، درحالی‌که نوشته‌های به‌جامانده از او نشان می‌دادند که رمان‌های دیگری توسط او، اما با نام‌های مستعار نوشته شده‌اند. مشهورترین نام مستعار گاری، امیل آژار بود که با همین نام برنده جایزه گنکور به‌خاطر کتاب «زندگی در پیش‌رو» در سال1975 شده بود. جعل واقعیت و دست‌انداختن امور جدی در آثار مختلف گاری هم دیده‌ می‌شود. داستان «مردی با کبوترِِ» او نمونه‌ای از این‌دست آثار است که به فارسی هم ترجمه شده است. چندسال پیش این کتاب گاری با ترجمه لیلی گلستان به فارسی منتشر شده بود و به‌تازگی هم چاپ‌دوم این کتاب در نشر ثالث منتشر شده است. «مردی با کبوتر» نیز اولین‌بار با نامی مستعار منتشر شده بود و سال‌ها بعد معلوم شد که نویسنده این داستان رومن گاری بوده است. ناشر فرانسوی اثر در مورد این موضوع نوشته: «در سال1958 رومن گاری که عضو هیات نمایندگان سازمان‌ملل‌متحد بود، تصمیم گرفت -به‌دلیل الزام در حفظ حقوق- مردی با کبوتر را با نام مستعار «فوسکو سینیبالدی» منتشر کند. آیا به‌دلیل جبر زمانه این اسم مستعار را برگزید یا آزمایشی بود برای ادامه این کار -که ادامه هم یافت- که البته بعدها نام شاتان بوگا و امیل آژار این فرض را اثبات کردند. رومن گاری، در زمان حیاتش نخواست که پدرخوانده مردی با کبوتر باشد، اما در میان کاغذهایش نسخه‌ای بازنویسی‌شده به دست آمد که با دست تصحیح کرده بود و باعث شد ما فکر کنیم او آرزو داشته روزی نسخه‌ اصلی آن را منتشر کند. این همان نسخه‌ای است که اینک ما منتشر می‌کنیم». اگرچه داستان «مردی با کبوتر» در اواخر دهه50میلادی منتشر شد، اما داستان آن با شرایط امروزی جهان کاملا در پیوند است و انگار گاری این داستان را در همین سال‌ها نوشته است. لیلی گلستان در یادداشت کوتاهی که برای ترجمه «مردی با کبوتر» نوشته به همین موضوع اشاره کرده است: «این یک قصه هزل‌آمیز است. پر از مطایبه و سخره. قصه‌ای است درباره سازمان‌ملل: آدم‌هایش، اهدافش، راهکارهایش و عملکردهایش. به‌نوعی افشاگری است و در نتیجه خنده‌دار. برای این چاپ تازه، بعد از مدت‌ها آن را بازخوانی کردم و خیلی بیشتر از بار اول که خواندمش، خندیدم. چون قصه طی این سال‌ها بیشتر و بیشتر به واقعیت امروز نزدیک شده است. کتاب پر است از استعاره و خواندنش دقت می‌طلبد. اگر صحنه‌های کتاب را که بسیار به تصویر نزدیک‌اند، در نظر آورید حتما به هنگام خواندن کتاب مدام لبخند به لب خواهید داشت. خواندنش در این روزگار مغتنم است». تصویر هزل‌آمیزی که گاری از سازمان‌ملل در داستان «مردی با کبوتر» به دست می‌دهد، اگرچه در ظاهر تصویری خیالی و طنزآمیز به نظر می‌رسد، اما در اصل تصویری است که بخشی مهم از حقیقت را در خود دارد. در این داستان سازمان‌ملل به شکل ساختمانی پرزرق‌وبرق تصویر شده که در پوسته درونی‌اش تمام کارکنانش در تکاپوی اموری بیهوده‌اند و از ایجاد هرنوع تغییری در وضعیت جهان عاجزند. راوی این داستان، سازمان‌ملل را «بزرگ‌ترین مرکز جلب سیاح آمریکا شدن» می‌‌نامد که همواره هزاران بازدیدکننده را به درون خود می‌بلعد. به‌عبارتی سازمان‌ملل نه تشکیلاتی برای رفع‌ و رجوع مسایل جهان، بلکه سازمانی تشریفاتی است که مهم‌ترین وظیفه‌اش امتناع از انجام هر نوع تلاشی برای بهبود شرایط دنیاست: «در آن سوی راهروی درازی که ساختمان مجمع‌عمومی را به برج عظیم مستطیلی‌شکل دبیرخانه وصل می‌کرد، سه‌هزاروپانصدکارمند از هر نژاد و هررنگ و هرمذهبی، شبانه‌روز در راه منافع شخصیشان، به مشکلات دوستی بین ملت‌ها، همزیستی مسالمت‌آمیز و همکاری‌های بین‌المللی که روسایشان طی بیش از ده سال در سالن‌های کنفرانس و گردهمایی و مجمع‌عمومی به عبث مورد بحث و مذاکره قرار داده بودند، رسیدگی می‌کردند. در دفاتر ارتباطات وابسته به سازمان‌ملل‌متحد، خبرنگاران روی صفحات تلویزیونی و ماشین‌تحریرها خم شده بودند و بدون دقت سخنرانی‌هایی را که از بلندگوی سالن‌های گردهمایی پخش می‌شد، گوش می‌دادند. آن‌روز، روزی بود مانند روزهای دیگر سازمان، دم‌ودستگاه‌های روغن‌خورده با خرخر همیشگی‌شان به چرخیدن ادامه می‌دادند. اما یک چشم تیزبین می‌توانست از ورای جنب‌‌وجوش آرام این کندو، نشانه‌هایی را برخلاف روال معمول تشخصی دهد.» در داستان گاری، همه‌چیز طبق روال عادی در جریان است اما انگار چیزی غریب در درون خود ساختمان سازمان‌ملل وجود دارد که برخلاف نظم مسلط همیشگی است. شایعه حضور «مستاجری مخفی» در درون ساختمان سازمان‌ملل مدتی است که بین روسای این سازمان دهان‌به‌دهان می‌چرخد و کسی خبر دقیقی از این مستاجر مخفی ندارد. او چون شبحی در راهروها و اتاق‌های سازمان‌ملل در گردش است و موجب وحشت مدیران شده است. حضور شبح‌گونه این فرد موجب شده در دفتر دبیرکل سازمان‌ملل جلسه‌ای با شرکت مقامات عالیرتبه سازمان تشکیل شود تا درباره مساله پیش‌آمده تعیین تکلیف شود. دبیرکل خطاب به حاضران جلسه می‌گوید: «شک نداریم که یک مرد، یک ماجراجو یا شاید یک تروریست، در این آسمانخراش مسکن گزیده. شب‌ها در راهروها راه می‌رود و باعث ترس منشی‌های شب‌کار ما شده. یکی از منشی‌ها در نیمه‌شبی او را دیده که فقط یک پیراهن خواب به تن داشته، مرد با تردید نگاهش کرده، بعد پیراهن خوابش را بالا زده و کبوتری را با حرکتی اغواگر نشانش داده... به‌هرحال، جای شک باقی نمانده. کسان دیگری هم او را دیده‌اند. مرد جوانی است که گاهی اوقات لباس کاوبوی‌ها را می‌پوشد و همیشه هم یک کبوتر در آغوش دارد.» برخلاف تصویر کلیشه‌ای فیلم‌های هالیوودی که در آن گروهی تروریست و مرتجع با ترتیب‌دادن عملیاتی پیچیده درصدد برهم‌زدن نظم جهانی یا بمب‌گذاری و کارهایی اینچنین‌اند، در اینجا مردی جوان با کبوتری که در دست دارد بی‌هدف و به دور از چشم ماموران در سازمان‌ملل می‌چرخد و معلوم نیست کیست و چه می‌خواهد. در داستان گاری خبری از گروه‌های تروریستی که می‌خواهند از بیرون به تشکیلات سازمان‌ملل ضربه بزنند نیست، بلکه فردی حاشیه‌ای که گاهی اوقات لباس‌ کاوبوی‌ها را می‌پوشد و درون ساختمان سازمان‌ملل حضور دارد باعث نگرانی صلح جهانی شده است. حضور این شبح در سازمان‌ملل حکایتی استعاری و طنزآمیز است، چراکه خود گاری نیز که در این داستان به هزل سازمان‌ملل پرداخته، مدت‌ها در درون خود سازمان‌ملل مشغول به کار بوده و این داستان را با نام مستعار نوشته و منتشر کرده است و درواقع از درون خود تشکیلات سازمان‌ملل به افشای جعلی‌بودن هویت آن پرداخته است. حضور مردی با کبوتر در درون ساختمان سازمان‌ملل همچون بحرانی پنهان و درونی است که با همهِ بی‌چیزی‌اش نظم مهم‌ترین تشکیلات جهانی را به چالش کشیده است. رویکرد کلی سازمان‌ملل در برابر مسایل جهانی دقیقا در نقطه‌ای که بحران به درون خود آن کشیده شده نمایان می‌شود، در جلسه مدیرکل با مسوولان بلندپایه سازمان‌ملل یکی از حاضران می‌گوید: «اگر در مقام‌هایمان محکم باقی بمانیم، با وجود جنگ‌ها، گرسنگی‌ها، ترورها و آژدان‌بازی‌ها و بی‌عدالتی‌های اجتماعی، همه مردم به قدرت ما معتقد خواهند شد. برعکس اگر از قدرتمان و اعتبارمان برای اثبات همسنگی‌مان با این مسایل، استفاده کنیم، فقط موفق می‌شویم مردم حس کنند نمونه‌ای از ناتوانی و سترونی هستیم. سازمان‌ملل متحد باید چون بانویی متشخص باشد. و لازمه آن خویشتن‌داری، کف نفس و بلندنظری است. ما در واقع دقیقا همان نیروی معنوی هستیم و اگر آن را برای حل مسایل آسان و زودگذر و مسایلی که در سر راهمان با آن برخورد می‌کنیم، تلف کنیم، کار عبثی کرده‌ایم. مقصودم همین مساله‌ای است که فکرمان را به خود مشغول کرده. یعنی همین ظاهرشدن مردی با کبوتر در راهروها. از شما می‌خواهم که این مساله را به حال خود رها کنید. این هم می‌گذرد.» انفعال و بی‌عملی سازمان‌ملل در برابر بحران‌های جهانی تصویری واقعی‌ است که در برهه‌های مختلف به نمایش درآمده و گاری با طرح مساله‌ای مضحک در داستانش دقیقا بر همین مساله دست گذاشته است. یکی از ویژگی‌های «مردی با کبوتر» در این است که اگرچه داستان به طرح موضوعی که به نوعی می‌تواند موضوعی سیاسی باشد پرداخته، اما طنز خاص گاری مانع از آن شده که داستان به یک موضع‌گیری صرف سیاسی تقلیل یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.