درباره نمایشگاه اخیر شقایق شجایان در گالری آرانپلاس
مکالمات اورفه اوس با آینه
علیرضا امیرحاجبی
نوعی خواست است. نوعی خواست معطوف به لذت است از آنچه نیست یا کامل نیست یا ارتباطش با من امروزی و معاصر قطع شده است. زمان ماضی (گذشته). شخصی داشت از خوبی و صفای گذشته تعریف میکرد، گفتم 50سال بعد هم از خوبی و صفای امروز خواهی گفت. این خاصیت «ازدستدادگی» است. البته باید این احساس را در وجهی دیگر پاس داشت. آن را با امروز و فردا در ارتباط قرار داد. هنر راههای زیادی را در اختیار قرار میدهد اما کجراههها هم فراوان است. حالا میپرسید کجراههها کدام هستند؟ چندتایی را مشخص میکنیم: «نقونالهکردن با لحنهای نوستالژیک بدونتوجه بهاینکه گذشته چه تاثیر مثبتومنفیای بر امروز ما میگذارد. تلخگویی و مکدرکردن حالواحوال آدمها، مظلومنمایی و تظاهر به حق و حقوقخوردگی که اگر اینطوری نبود اینطوری میشدم.» نه عزیزجان اگر اونطوری هم بود تو هیچی نمیشدی. اینطوریبودن و اونطوریبودن تفاوتش در تعویض یکحرف است. نمیخواهم وارد جنبه منفی داستان شوم تا کام هیچخوانندهای تلخ نشود. اما جدای از کجراههها، هنر راههای اعجازآوری برای برقراری ارتباط با گذشته ابداع کرده است. حال این راهها در دورهای از تاریخ هنر معاصر با جریانهای فکری و فلسفی برخورد کردهاند. مثلا بازگشت به گذشته در هنر پسامدرن. این بازگشت زبانها و لحنهای متفاوتی دارد. با نگاه سرد و نگرانکننده، با نگاهیتلخ و سنگین یا با نگاهی طنزگونه و لطیف. پارودیها (نقیضهها)، تلفیق و کلاژ. نشاندن شخصیتهای تاریخی و اسطورهای. نقد از این طریق، هم راحتتر به گروه هدف (مخاطب) میرسد هم شفاف است. مثل پَرِ کاه است. در هوای گرم بالا میرود، با باد جابهجا میشود و گاه ممکن است خواسته و ناخواسته درون چشم عابری برود. هنر امروز باید سبک باشد و زود جابهجا شود که البته کمتر نمونههایی را با این ویژگی میبینیم. مجموعه اخیر شقایق شجایان که در گالری لوکس آرانپلاس (جدیدا پلاس «+» زیاد شده در فرهنگ معاصر) به نمایش گذاشته شد، نمونه خوبی از همین دست جریانات انتقادی است. نقاش جوان با مطرحکردن یک موضوع داغ و درجریان یعنی «جایگاه زنان در تاریخ و اسطوره» دست به یکبازی بسیاررنگین و شفاف زده است؛ کلاژی از امروزها، دیروزها و پریروزها. واقعیت، تاریخ و اسطوره. خردهروایتهایی که در جمع روایت کلانی را شکل میدهند. امروزیها (با تکنیک واقعگرا) همان زنانی هستند که به عقیده شجایان میتوانند نمونههای موفق زن متجدد ایرانی باشند. یک فضانورد، یکریاضیدان یا یکخلبان. در بالای تمامی این شخصیتها اردویسور آناهیتا، الهه آبهای روان و عزیزدردانه هورمزد بزرگ ایستاده و نگهبان این زنان است و شاید نماد زنانگی ایرانی، نماد ایراندختبودن. اما دسته دیگر، کاراکترهای کارتونی و زیبایی هستند که در تضادی طنزآمیز با کاراکترهای اصلی داستان قرار گرفتهاند. این تضاد کمیک در سهمرحله شکل گرفته است. نخست نسبت و ابعاد کارتونها با قهرمانان و آناهیتاست. شخصیتهای کارتونی که نمایندگان جهل و ارتجاع معرفی شدهاند بسیار ریز و کوچکتر از قهرمانان هستند. گویی نقاش خواسته از طرف قهرمانان به آنها بگوید: «ریز میبینمتون.» البته این جنگ پشه با حبشه در دنیای معاصر واقعیت ندارد. در مرحله دیگر نوع پوشش و لباس کارتونهاست که بسیارماهرانه انتخاب و ارایه شده است. مرحلهسوم کنشهای این کارتونهاست. نوعی مراسم جنونآمیز همراه با لبخند و شادی آدمخواری. همه این کارتونها در وجه هراسآورشان نوعی «آل» هستند؛ موجودی که علاقه ویژهای به خوردن کودکان دارد. نوعی کارتون گروتسک که توانسته از زشتی، زیبایی بیافریند. بازنمایی و تصویری از داستانهای کلثومننه، شخصیتهایی که مخاطب را تا حدود زیادی به یاد چندداستان صادق هدایت میاندازد. جمبل، جادو و خرافه... این ترکیبات مفهومی و بصری جسارت میخواهد. اما این جسارت در بخشی دیگر تاحدی نامفهوم است که بهنوعی پارازیت بهنظر میآید. آنجا که نقاش بهوسیله خطوطی هیجانی اطراف و حتی روی صورت کاراکترها را خطخطی کرده است. (نقاش ناگهان زده رفته تو مزرعه باقالیها یا شاید نوعی همذاتپنداری است با مرحوم ازدسترفته جکسون پولاک. نمیدانم. درهرصورت این پارازیتها حتی اگر مفهوم خاصی را هم دلالت کنند بهلحاظ بصری مشکلساز شدهاند. شاید دلیل این مشکلسازشدن ناگهانیبودن آنهاست.) استفاده از بستر و زمینه خاکستری هوشیارانه است. البته این زمینه خاکستری برای نقاش در چندمورد دردسرساز بوده که وی بهنوعی مشکل را حل کرده است. این چالش در آنجا خود را نشان میدهد که قهرمانان نیز خاکستری هستند و تفکیک بین دومحدوده خاکستری کار بسیار چالشبرانگیزی است. اما چارهای نیست، وقتی قدم در راهی میگذاری باید با چالشهای آن هم مواجه شوی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.