اخلاق پیچیده
ادگار مورن، جامعهشناس فرانسوی، نه اخلاقگرا و نه نیهیلیست است؛ ادعای کلاسیک بنیانگذاری اخلاق هم ندارد. کارهای معرفتشناختی مورن بحثبرانگیزند، چون میکوشد مثلث ایدئولوژی، سیاست، علم را از طریق آنچه «پیچیدگی» مینامد، بازاندیشی کند. «پیچیده» به معنی مخالف ساده نیست، بلکه مقصود یک «روش» است که به «رازورمز» جهان با دانستن اینکه «امر ساده همواره فقط چیزی است که توسط شخصی ساده شده»، اعتنا میکند. اندیشهای که تقلیل نمیدهد و قطبی نمیکند و از قدرت هیجان آگاه است. واژه «اندیشهپیچیده» ممکن است بد تعبیر شود چون تنها از طریق کار مورن وضوح مییابد که قلمرو آن بسیار وسیع است، چنانکه اولینکتاب او نشان میدهد. درواقع بینش گسترده مورن از پیچیدگی و از اندیشه پیچیده، عقل و احساس، خرد و شفقت، ایدهآلیسم و رئالیسم و دیگر چیزهای متضاد را به هم پیوند میدهد که نمایانگر چیزی است که او «اندیشهساده» مینامد. رد این تلاش عظیم را در شاهکار ششجلدیاش بهنام «روش» میتوان گرفت. این اثر نهتنها یکطرح علمی که یکپیام پیچیده از دل قرنبیستم است. توصیهها و تشخیصهای اخلاقی مورن در این کتابها صورت میگیرد که از آن تحتعنوان «اخلاق نوعبشر» یاد میکند. «اخلاق» ششمینجلد از مجموعه روش ادگار مورن است. این کتاب به طرح بنیاد اخلاق نمیپردازد بلکه هدف او بهطور جدی پرداختن به خاستگاه اخلاق است. او در تمام پنجفصل کتاب، «پیچیدگی» را بهعنوان اصل بنیادین در روابطانسانی مطرح میکند؛ پیچیدگیای که ما را به «اصلاح اندیشه» فرامیخواند. او در جستوجوی منابعی برای اخلاق و تجدیدحیات آن در زندگی فردیواجتماعی است. اخلاق مورن، با بحران معاصر اخلاق آغاز میشود. او بعد از بررسی انسانشناسانه، تاریخی و فلسفی بهنوعی به بحران معاصر اخلاق بازمیگردد و اخلاق خودبنیان، جامعهبنیان و انسانبنیان را مطرح میکند. درواقع این کتاب نوعی بازاندیشی مداوم است که نیکی، امکان و ضرورت، یعنی خود اخلاق را مورد بازبینی قرار میدهد. اخلاق نمیتواند از مسایل پیچیده بگریزد. این امر باعث میشود تا رابطه میان شناخت و اخلاق، علم و اخلاق، سیاست و اخلاق، اقتصاد و اخلاق را مورد بررسی قرار دهیم. مورن در پی فرمولبندی دستورات اخلاقی نیست، بلکه بهدنبال طرح یک پرسشواره و یک مشکل اخلاقی است. به اعتقاد او اندیشه پیچیده نمیتواند برنامهای را صورتبندی کند، راهی را نشان میدهد و به وجدان فردی و جمعی فرامیخواند. اصل این اندیشه عبارت است از «گامی فراپیش بگذار، پیچیدگی به تو کمک خواهد کرد.» ادگار مورن در این کتاب که شامل پنج بخش است، به موضوعاتی نظیر اندیشه اخلاقی، منبعیابی کیهانی، اخلاق و سیاست، بزرگواری و بخشش، هنر زندگیکردن و... میپردازد. او در این کتاب که از پنج فصل با عناوین «اندیشهاخلاقی و اخلاقاندیشه»، «اخلاق، علم و سیاست»، «اخلاق خودبنیان»، «اخلاق جامعهبنیان» و «اخلاق انسانیت» تشکیل شده به جستوجوی اخلاق پیچیده میپردازد و کوشش میکند ویژگی یگانه و متکثر آن را نشان دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.