|

چگونه باید فاشیسم را فهمید؟

در پایان جنگ‌جهانی‌اول تعبیر «فاشیسم» در اروپا تعبیری بیگانه بود، اما چهار‌سال بعد تقریبا هر اروپایی نام حزبی را می‌دانست که در ایتالیا، پس از درگیری‌های سخت و طولانی که نوعی جنگ‌ داخلی بود از طریق عملیاتی موسوم به «رژه به‌سوی رم» قدرت را به چنگ آورده بود، آن‌هم به رهبری مردی که در سال‌های پیش از جنگ، رهبر «حزب ‌سوسیالیست ایتالیا» و شناخته‌شده‌ترین انقلابی کشور قلمداد می‌شد؛ یعنی بنیتو موسولینی. تنها درعرض چند‌سال، کمابیش در سرتاسر اروپا احزابی پدیدار شدند که خود را «فاشیست» می‌نامیدند یا به‌تعبیری شبیه آن خود را نامگذاری می‌کردند، اما در سال1933 وقتی حزب ناسیونال‌سوسیالیست کارگران آلمان به رهبری آدولف ‌هیتلر از راه انتخابات قدرت را به‌دست گرفت، دیگر کم نبودند کسانی که دریافته بودند فصل جدیدی از کتاب تاریخ جهان گشوده شده است. با گذشت سال‌ها و با مشاهده دقیق‌تر مشخص می‌شود اقدام ناسیونال‌سوسیالیست‌ها برای نابودی یهودیان مابا‌ازایی است برای اقدام بلشویک‌ها و همچنین نابودی بورژوازی. ارنست نولته، در کتاب «جنبش‌های فاشیستی» با همان سبک و سیاق خاص خود بیشتر به تحلیل و تفسیر تاریخ فاشیسم پرداخته تا روایت آن. تفاوت آثار نولته از آنجا شکل می‌گیرد که او تقریبا نخستین نظریه‌پردازی بود که از منظری غیرمارکسیستی پدیده فاشیسم را به‌عنوان پدیده‌ای مربوط به سراسر اروپا تعریف کرد. درواقع‌، نولته محتوایی فاشیستی تعریف می‌کند که فاشیسم ایتالیا تنها یکی از مصادیق آن است. تخصص نولته که در سنت فلسفه آلمانی می‌نویسد و از شاگردان برجسته مارتین هایدگر بوده است، فاشیسم‌پژوهی است. از نظر نولته، فاشیسم یکی از اشکال مقاومت و واکنش در برابر مدرنیته است و نتیجتا چون آدولف هیتلر یهودیان را با مدرنیته یکسان و هم‌هویت می‌پنداشت، نسل‌کشی یهودیان را به‌مثابه مقابله با مدرنیته در سیاست‌های حزب نازی گنجانیده بود. نولته که اصولا در سنت فلسفه‌ تاریخ فیلسوفان آلمانی نفس می‌کشد، می‌کوشد گونه‌ای تاریخ فکری را باتوجه به «بعد فراسیاسی» تاریخ بنویسد. او معتقد است این بعد فراسیاسی تنها از جانب کسانی کشف و فهم می‌شود که تربیت و بینشی فلسفی دارند. او در این راه به روش پدیدارشناسی روی می‌آورد. فاشیسم، از نظر نولته، یک ضدجنبش بزرگ است، ضد‌لیبرال، ضد‌کمونیست، ضد‌سرمایه‌داری و ضد‌بورژوازی. ازاین‌جهت، فاشیسم هر آنچه مدرن است را رد می‌کند و به پدیداری ذاتا منفی و سلبی تبدیل می‌شود. او با شکافتن بافته‌های در‌هم‌تنیده ایدئولوژی‌های اروپا در قرون اخیر مدعی است، محتوایی را شناسایی کرده که وابسته به شرایط تاریخی و اجتماعی، در سراسر اروپا است که در قالب‌های متفاوتی پدیدار شد. تفسیری که به‌نظر می‌رسد فاشیسم را به‌نحو غیرمستقیمی تبرئه می‌کند. بااین‌حال، یکی از ویژگی‌های مهم نولته این است که تاریخ را روایت نمی‌کند، بلکه متفکرانه واکاوی، آن‌گاه تحلیل و تفسیر می‌کند. دومین‌کتاب نولته در حوزه فاشیسم‌پژوهی، همین کتاب است. نولته در این کتاب سرتاسر اروپا را بین سال‌های1918تا 1945، دوره‌ای که او آن را دوران فاشیسم می‌نامد، زیر ذره‌بین خود می‌گیرد و تک‌تک مصادیق یا شبه‌مصادیق همان پدیده‌ای را که در کتاب نخست خود تعریف کرده بود، در کل اروپا شناسایی می‌کند. نولته درباره این کتاب می‌نویسد: «نظریه فاشیسمی که از این رویکردها سربر‌می‌آورد با نظریه‌های فاشیسم مارکسیستی، یا نیمه‌مارکسیستی اساسا متفاوت است. فاشیسم، آنتی‌مارکسیسمی است که می‌کوشد خود را از طریق ایجاد ایدئولوژی‌ای مطلقا متضاد، اما در‌عین‌حال همسایه و همچنین از طریق به‌کارگیری روش‌های تقریبا همسان، اما در‌عین‌حال به شکل شاخصی بازسازی‌شده نابود کند.» این کتاب دوبخش اصلی دارد؛ «کلیات تاریخ اروپا در عصر فاشیسم» ‌و «جنبش‌های فاشیستی ملی» که هرکدام به فصل‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. بخش اول، چهار‌فصل دارد که عبارتند از: مقدمات بلافصل فاشیسم، سرآغاز جنبش‌های فاشیستی، ‌فاشیسم و آنتی‌فاشیسم از سال1933، جنگ و اضمحلال فاشیسم و بخش دوم کتاب درباره جنبش‌های فاشیستی ملی بحث می‌کند. به‌همین‌خاطر از حوزه بالکان و جنوب‌شرقی اروپا آغاز می‌کند و پس از آن به حوزه اروپای‌شرقی و کشورهای بالتیک می‌رسد. نولته با بحث درباره اروپای‌مرکزی و اروپای‌شمالی و غربی و بررسی تک‌تک کشورهای اروپایی، بحث درباره جنبش‌های فاشیستی را به پایان می‌برد. این کتاب که در سال1966 منتشر شده، ضمن خودداری از تمرکز بر جزییات، به جنبش‌های فاشیستی کوچک‌تری پرداخته که خود را اغلب فاشیستی می‌نامیدند. نظریات نولته همواره با مخالفت و واکنش چپ‌ها مواجه بوده است، حتی چپ میانه‌رویی همچون یورگن هابرماس که در «دعوای تاریخ‌نگاران» در نیمه‌دوم دهه۱۹۸۰، مجادلات قلمی فراوانی با نولته داشته است. در پی آتش‌سوزی خودرو ارنست نولته در سال1987 بود که تفسیر او از دوران فاشیسم بحث‌برانگیز شد؛ اتفاقی که گویا در ادامه یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای فکری-نظری آلمان پس از جنگ‌جهانی‌دوم به وقوع می‌پیوست؛ رویدادی که آن را «دعوای تاریخ‌نگاران» نام نهاده‌اند. دعوایی نظری که یک‌سوی آن ارنست نولته ایستاده بود و در طرف‌دیگر یورگن هابرماس. دعوایی که بسیاری از تاریخ‌نگاران و متفکران آلمانی را در تایید یا رد یکی از این‌دو درمقابل یکدیگر قرار داد، اما ماجرا چه بود؟ ارنست نولته، ششم‌ژوئن سال1986، در مقاله‌ای که روزنامه فرانکفورتر آلگماینه آن را منتشر کرد، جنایات ناسیونال‌سوسیالیست‌های آلمان را با جنایات بلشویک‌های شوروی مقایسه و پیوندی میان این جنایات برقرار کرده بود. نولته نام مقاله خود را چنین انتخاب کرده بود که واکنش‌های بسیاری را برانگیخت: «گذشته‌ای که نمی‌خواهد سپری شود». اما ماه بعد، یورگن هابرماس در هفته‌نامه زایت مقاله بلندی منتشر کرد و در آن اتهامات سنگینی علیه چهارتاریخ‌نگار مطرح کرد، ولی مشخص بود که هدف اصلی حمله هابرماس، ارنست نولته است. دعوایی که به نظر می‌رسید بر‌سر تفسیر جنایات نازی‌ها است. نولته میان جنایات هیتلر و بلشویک‌ها در شوروی ارتباطی علمی برقرار کرده بود و هابرماس او را به دفاع از ناسیونال‌سوسیالیسم و به‌نوعی تجدیدنظرطلبی جدید متهم می‌کرد و معتقد بود نولته می‌خواهد جنایات ناسیونال‌سوسیالیسم را نسبی‌سازی کند؛ دعوایی که گویی بیش از نظری‌بودن، سیاسی بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.