چندسطر درباره نمایش لهستانی «کتابها»
هنر، جشن است
لیلا گلهداران .دکترای پژوهشی در تکنولوژی دیجیتال و متدلوژی پژوهش در هنرهای اجرایی از دانشگاه ساپینتزا
کتابها، پرفورمنسی از کمپانی تئاتری کمونا (Komuna) به کارگردانی (Grzegorz Laszuk) وکیل، طراح و گرافیست و دیجیتال آرتیست است. او کارگردانی است که پرسپکتیو و زوایای شخصیاش را به مسایل جهان و مخصوصا وقایع سیاسی از طریق هنر به اشتراک میگذارد. از نظر او «هنر یکجشن است و جشن هم یک انقلاب و دگرگونی است که حدود و مرزهای تثبیتشده قبلی را درهم میشکند، اضداد را جمع و تخالفها را بههم پیوند میدهد و دستورالعمل دیگری را بر مبنای حماقت و خشونت جایگزین میکند.» (The Revolt Magazin, 1990, No5) او در «کتابها» روند معکوس و غیرخطیای را از مدرنیته، وضعیت پیشامدرن و ابتدایی از طریق سهداستان نشان میدهد؛ در داستان اول (داستان مخترع) Richard Buckminster Fuller معمار و مخترع آمریکایی (۱983-۱895)، نماینده عقلانیت، مدرنیته و تکنولوژی و صنعت غرب در تبوتاب ساختن جهانی متکاملتر است. تصاویر سفینه فضایی مدرن او در عینحال یادآور کشتی نوح است. فولر در نهایت در برابر ناتوانیاش در تامین سعادت انسان، شکست را میپذیرد و خودکشی میکند. در داستان دوم (Yongle) امپراتوری از سلسله مینگ (۱424-۱360) نماینده وضعیت پیشامدرن و فلسفه ضدجنگ شرق است. یانگل نیز کشتی بزرگی میسازد و سعی دارد از طریق صلح (تصاویر پیشکش هدایا به سلطان هند و موگادیشو) فاتح زمین باشد اما او نیز کامناگرفته، کشتیاش را به آتش میکشد. داستان سوم یا داستان باغ، وضعیت پریمیتو را نشان میدهد؛ جایی «بینابین» (ورای شرق و غرب و ملحقاتش) برای التذاذ از آرامش، جایی که انسان- میمون فرصت دیدن و خواندن دارد، اما در نهایت این اتوپیا که همزمان یادآور باغ عدن پیشازمانی و همینطور بهشت موعود پسازمانی است نیز در نهایت چیزی جز یکباغوحش (اجراکنندگان یک باغوحش صوتی ساختند) لرزان از هراس گوریلها نیست. کل دانشبشری به شکل کتابهای سترگ و سنگین بهسختی در صحنه در حرکت است (درست مانند غلتاندن سکوهای سیاه) و هربار همچون پتکی بر سر تماشاگر کوبیده میشود. آخرین تصویر «کتابها» چمنزاری است که گوریلها با صفحات کوچک کتاب پر میکنند، صحنه از انسان- حیوان تهی میماند و صفحات سفید تاشده انبوهی از قایقهای بادبانی را به ذهن تماشاگر بهعنوان آخرین تصویر یا شاید هشدار متبادر میکند. بیش از پرداختن به لایههای متکثر معانی و اندیشه پنهان در فرم، بیشتر مایلم تا در فرصتی به ساختار اجرایی و آبشخورهای تکنیکی این اثر بپردازم. تئاتر نیمه دوم قرنبیستم دیگر تئاتر پرسوناژها و شخصیتها نیست. جمله بزرگ آرتو را در کتاب مهم (Le Theatre et son double) یادآور میشوم...چه کسی گفته است که تئاتر، هنر نمایش شخصیتهاست؟ در «کتابها» شخصیت وجود ندارد؛ هرچند داستان اول و دوم روایت فولر و یانگل است، اما آنها از حد اسامی خاص کمتر شنیده و شناختهشدهشان برای تماشاگر وراتر نمیروند و بازیگر یا بهتر بگویم اجراکننده مطلقن در پی ایفای نقش آنها نیست. بازیگر تئاتر نیمهدوم قرنبیستم آنچنان که ژیل دلز در اذعان میدارد، یک اپراتور است (البته دلز نهفقط بازیگر که حتی کارگردان و نویسنده تئاتر امروز را هم اپراتور میداند). بازیگر درواقع یک انسان- شئ بدون هویت و جنسیت است که به هیچوجه در پی ایجاد ارتباط با تماشاگر از طریق دوراه سهل و تنبل همذاتپنداری و ترحم نیست. گسست و انشقاق، عدم تطبیق ژست با کلام، تصویر با صدا، عمل با روایت، حرکت/ سکون با کنش صحنه، استفاده از جملات ساده اخباری، تکرار، حذف لحن و تخلیه جملات از حس و معنا و توجه ویژه به صوت، صدا، موسیقی و نویز از ویژگیهای برجسته «کتابها»ست. در «کتابها» نه موزیسین و نه تکنیسین صوت از عوامل پشتصحنه نیستند. موزیسین با سازهایش برخوردی غیرکلاسیک دارد و تکنیسین صوت، خلاقانه و اصوات را در لحظه بهاصطلاح میقاپد و فیالبداهه روی آنها کار میکند و در جهت کاربرد دراماتورژیک، آنها را بازپخش میکند. او یکی از مهمترین بازیگران یا اپراتورهای این نمایش است که خلقالساعه میکند. در این اثر مانند تمام آثار مهم امروز دنیای تئاتر، اصوات، موسیقی و نویزها بیش از آنکه کاربرد شنوگرافیک داشته باشند، در کار عمل صحنهای هستند. غالب وقایع در اصوات رخ میدهند و تماشاگری که با مقوله پیچیده میزانسنهای صوتی در تئاتر امروز دنیا آشنایی ندارد، مسلما از درک و دریافت کل اثر عاجز میماند. نکته قابلتقدیر و تامل «کتابها» کار روی میکروفنها و در نظرگرفتن آنها به عنوان پرفورمر یا اجراکننده است. در نهایت، ذکر این نکته بدیهی را ضروری میدانم: در این نوع آثار فرم است که ناقل معناست و کوچکترین تغییری در هرجزء آن، کلیت را از بین میبرد. پرفورمنس، هنر خلق در لحظه و در برابر دیدگان تماشاگر است بنابراین انتخاب سالن نامناسب، شلختگی در نورپردازی و بدون تعارف، تماشاگر دستپاچه و بیتجربه در کنترل خود در برابر یک امر ناشناس، نهایتا به ازدسترفتن تمرکز کل گروه بر اجرا و تخریب یکشاهکار میانجامد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.