جانبخشی نورها بر پرده سفید
از گومون تا الکسا
علیاصغر کشانی
نمیدانم وقتی ابراهیمخان عکاسباشی دودستگاه دوربین گومون 35 و 16میلیمتری را در شهر اوستاند بلژیک از شرکت گومون ابتیاع کرد و در 23مرداد1279 از جشن گلها تصویر گرفت و یا سالها بعد وقتی خانبابا معتضدی تصاویر تفریحی را با دوربین گومونش فیلمبرداری کرد و آنها را در «لابراتوار» کوچکی در یکی از اتاقهای خانهاش ظاهر کرد، میدانستند سبک کارشان بیش از 115سال دوام خواهد آورد؟ خانبابا که زمانی ابزارآلاتی مثل دستگاه چاپ، فیلم خام، داروی ظهور و سههزارمتر نگاتیو و پزتیو را از کوژلستد گومون، که به پاس قدردانی از دوسال کار «خانبابا» در کارخانهاش (پس از اتمام تحصیلات در لوزان سوییس) به او بخشیده بود و او آنها را صرف تصویربرداری از خانواده سلطنتی در ایران کرد، نگران چه بود؟ آیا دغدغههایش بیش از هرچیز شامل دلواپسی از کافینبودن حساسیت فیلم، نحوه شستوشو در مخزن داروی ظهور و جای درست آویزانکردن نسخهها میشد یا چیزهای دیگری از این دست که سالها فیلمبردارانمان با آن دستوپنجه نرم میکردند؟ هرچه بود حالا و با گذشت 98سال از روزی که خانبابا معتضدی اولین داروهای ظهور را برای ظهور پزتیوهای «فیلمهای خانوادگی» استفاده کرد، بالاخره سینمای ایران با وداعی نهچندان دلچسب شاهد مرگ آنالوگ شد. دیجیتالیسم کار خودش را کرد. شاید برای نسلهای بعد، از آبی و رابی (1309) تا بوفالو (1393)، فقط و فقط خاطرههایی از فیلمبرداری سولولوئیدی باقی بماند، چرا که دیگر فیلمبردارانی چون زریندست (مزارشریف)، کلاری (کوچه بینام، مرگ ماهی)، منصوری (ایران برگر)، برازنده (دوران عاشقی، شیفت شب)، جعفری (عصر یخبندان)، محمدی (رخ دیوانه)، بهمنش (بهمن)، تبریزی (طعم شیرین خیال) و... با دوربین الکسا و فضلی (شرفناز)، برازنده (تگرگ و آفتاب)، غفوری (خانهدختر، خداحافظی طولانی)، گرجیان (شکاف)، و... نه با «آریکم» که با رداپیک فیلمبرداری میکنند و شاهد لحظهلحظه جزییات آثارشان سر صحنه هستند. شاید کسانی که این شبها آثار جشنواره را مرور میکنند، آخرین نسلی باشند که نگاتیو فوجی را آنهم در «ارغوان» مرتضی پورصمدی و «بوفالو»ی علیرضا برازنده که با دوربین «آریکم» فیلمبرداری شده، مشاهده میکنند. سالها پیش در میانه دهه70 و پس از ورود اولین دوربینهای دیجیتال سینمایی به سینمای ایران کمتر کسانی قادر بودند بهصراحت عنوان کنند که آینده نمایشهای سینمایی از آن دوربینهای دیجیتال خواهد بود و روزی خواهد رسید که رقیب دیرینه یکی، دو دههای آن، نگاتیو، را از میدان به در کند و روزی را شاهد باشد که فیلمبرداری در ایران دیر یا زود تن به این تکنولوژی جدید و سهلالوصول بدهد. آنالوگ تا پیش از ورود دوربینهای الکسا در ایران بازهم مقاومت میکرد، اما الکسا به خاطر نزدیکی بیشازحدش به کیفیت نگاتیو، تیر آخری بود که فیلمبردارانمان را از آنالوگ و سازوکارهای دستوپاگیرش رهاند و پلی شد برای رسیدن و سلام به دیجیتالیسم. افول دوربین روی دست فیلمبرداری در سینمای ایران بهخصوص با ورود دوربینهای سبک دیجیتال اگر هیچچیز با خود نیاورد اما یکسوغاتی اساسی آورد: دوربین روی دست؛ حالا و با گذشت سالیان، کمتر فیلمی را شاهدیم که التهاب سالهای اولیه را که با آن آفساید و میهمان مامان یا شبانه و دایرهزنگی را بهخاطر میآوریم، داشته باشد، این روزها، همه بیش از هر زمان، ترجیحشان به استفاده از سهپایه است و معدود فیلمهایی را میتوان مثل بدون مرز (اشکان اشکانی) آنهم با لرزشهای بسیار نامحسوس، پیدا کرد که تن به اعوجاجهای سالهای دور بدهند؛ حالا مثل گذشته دوربین روی دست فقط به سکانسهای پرالتهاب و موضوعاتی که اختصاصا برای این منظور نوشته شده ساخته خواهد شد، حتی کسی مثل بدخشانی هم که تن به دوربین روی دست با مهرجویی داد، امسال در «نزدیکتر»، در صحنه زدوخورد علی و محمدرضا از آن شیوه استفاده نکرد. بهسوی نورپردازی کممایه فضای سرد اتاق بازپرسی در آزادی مشروط (مسعود سلامی) با یک چراغ آویز و رنگمایه تیره، خانه دنگال و خالی از سکنهای که مسعود برای سرقت به آنجا میرود در رخ دیوانه (فرشاد محمدی)، خانه محقر بهرام در نزدیکی مرداب در بوفالو (برازنده) و خانه ناهید در شیفتشب (برازنده) از این دست نورپردازی بهره برده تا بیش از هرچیز به تنهایی و بیکسی (در رخ دیوانه به التهاب شخصیتها) اضافه کند؛ در عوض محمدرضا جهانپناه در «احتمال باران اسیدی» و علیرضا برازنده در «تگرگ و آفتاب» تن به چنین نوعی از نورپردازیای ندادهاند. خارجیهای دوستداشتنی در «اعترافات ذهن خطرناک من»، پیمان شادمانفر دقیقا برخلاف الگوی کلاسیکی که مثلا استادانی چون تورج منصوری در «ایرانبرگر» و همایون پایور در «در دنیای تو ساعت چند است؟»، بهدرستی، درخشانی و تماموکمال در آن در خدمت قصه عمل کردهاند، نورپردازی کرده است. او با فضای خارجی در فیلم بیشتر «جارموش»ی برخورد کرده تا استفاده آشنا از چیزی که به اینگونه اتمسفر میتواند نزدیک باشد، شادمانفر با آشناییزدایی از فضا، چیزی دقیقا عکس فضای فیلمهای انتزاعی به ما داده است. درعینحال دشواریهای فیلمبرداری درخشان علیرضا زریندست (مزارشریف) در الموت با رنگمایههای آخرالزمانی، علی لقمانی (جزیره رنگین) در قشم با تلألوهای دلچسب و درخشان کنار دریا، نورپردازی همپای قصه محمد آلادپوش (حکایت عاشقی) در کردستان با فضاهای وسیع بیابان و دشت و فیلمبرداری هاشم مرادی (ماهیسیاه کوچولو) در آمل با سایهروشنهای ناخواسته جنگل، دشواریهای کنترل نور در فضاهای خارجی را قابلتامل، مثالزدنی و دوستداشتنی کرده است. قابهای درخشان کار درخشان محمود کلاری، استاد بینظیر قاببندی در مرگ ماهی و کوچه بینام و هومن بهمنش در من دیگو مارادونا هستم با استفاده درست و دقیق از لنزهای اولتراپرایم و مسترپرایم زایس بدونشک به ماندگاری این آثار بهخاطر قابهای درخشان و بینظیرشان بهشدت کمک خواهد کرد. شاعرانگی با میزانسن میزانسنهای عمیق در مرگ ماهی (محمود کلاری)، نزدیکتر (بهرام بدخشانی)، من دیگو مارادونا هستم (هومن بهمنش)، دوران عاشقی (علیرضا برازنده) و خانه دختر (مرتضی غفوری) بر هرچه بیانگراترشدن و ایجاد رویکرد زیباییشناسانه شدت بخشیده و کار بایرام فضلی با بهرهگیریای که از میزانسن کرده شرفناز را به یکهندسه برگرفته از اتمسفری شاعرانه نزدیک کرده است. دوربین پویا یک کار اعجابآور با استفاده از تکنولوژی جدید در نماهای پایانی عصر یخبندان، کار جاهطلبانه مهدی جعفری که پیشتر با کیایی خطویژه را کار کرده بود و نمای پایانی «اعترافات ذهن خطرناک من» کار پیمان شادمانفر در خارجیها؛ و همچنین حرکات پویا و پرتحرک و پیچیده دوربین با قابهای باز و بسته بهخصوص در «ارغوان» (پورصمدی) و «در دنیای تو ساعت چند است؟» (همایون پایور) در داخلیها؛ درخشان و مثالزدنی است. فوکوسکشی و پیچیدگی روابط بیسرانجام فوکوسکشی بهعنوان یک تکنیک پینگپنگی که تغییر مرکزیت بازیگران و موقعیت ثابت صحنهاش باعث ایجاد جذابیت تصویری میشود را میتوان در کار مسعود سلامی در آزادی مشروط و مرتضی غفوری در خانه دختر (دومی با آن رویکرد واقعگرای خیابانیاش) دید. گاه با استفاده از چنین تکنیک بیانگرایانهای دوربین که به درخشانترین شکل ممکن کار خود را اجرا کرده، به پیچیدهشدن سکانس بیش از هر المان دیگری کمک کرده است. کنترل فضاهای شلوغ کار تورج منصوری در ایرانبرگر، محمدرضا سکوت در فرار از قلعهرودخان و مرتضی پورصمدی در چهارشنبه19 اردیبهشت بهخصوص بهخاطر حجم بالای سیاهیلشکر و انتخاب زوایای درست بر ارزشمندشدن منطق تصاویر و بیان بصری ستودنی و ارزشمند این آثار افزوده است. فیلمبرداری زیر آب از معدود نمونههای جشنواره امسال تاکنون «بوفالو»ی علیرضا برازنده است با آن تهمایه طلایی کنار جنازه فرهاد (هومن سیدی) که با دشواری تمام فیلمبرداری شده و قابلبیان است. توضیح: فیلمهای اشارهشده در متن، حاصل مشاهدات نگارنده تا پایان روز هفتم جشنواره است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.