فناوریهای نوین بهخودی خود مثبت یا منفی نیستند
همهچیز در خدمت آموزش
حسن سالاری
برای بیشتر ما که با شنیدن واژه آموزش به یاد تختهسیاه، معلم، نیمکت و کتاب درسی میافتیم، ابزارهایی مانند تلفنهمراه، تبلت یا لپتاپ ممکن است چیزهایی مخل آموزش به شمار آید. اما بد نیست که اندکی به گذشته بازگردیم و ببینیم که در کمتر از یکسده پیش، در همین کشور ما، تختهسیاه و نیمکت را مخل آموزش و تربیت فرزندان ما میدانستند. مدرسههای رشدیه را اغلب به بهانه همینچیزها ویران میکردند و یادمان نرود که رشدیه برای بهروزکردن آموزش در ایران، گلوله خورد و چندنفر از دانشآموزانش کشته شدند. اگر هم باور این واقعیتهای تاریخی برایمان دشوار است، کافی است نگاهی به خبرهای مربوط به برخی از کشورهای همسایه بیندازیم که میگویند بدبختانه هنوز کودکانی در راه آموزش، کشته یا زخمی میشوند. بهراستی جای این پرسش است که آیا ابزارهای نوین میتوانند مخل آموزش باشند یا نه. اگر دانشآموزی با تلفنهمراه یا تبلت و لپتاپ در کلاس درس حاضر و هنگام تدریس معلم به بازی مشغول شود، آیا فرآیند آموزش آسیب نمیبیند؟ اما اگر معلم از دانشآموزانش بخواهد یک آزمایش شبیهسازیشده در موضوع علوم (فیزیک، شیمی، زمینشناسی یا زیستشناسی) را روی تبلت یا لپتاپ خود بررسی کنند یا به بانک عکسها و اسناد تاریخی وارد شوند و چندعکس مربوط به یک رویداد تاریخی را ببینند و درباره آن گزارشی بنویسند، این ابزارها در خدمت آموزش قرار نگرفتهاند؟ بیگمان شما هم به این نتیجه میرسید که ابزارها بهخودی خود مثبت یا منفی نیستند و چگونگی کار با آنها و بهرهبرداری از آنها به این ابزارها ارزش میبخشد. ما اغلب در مواجهه با پدیدههای نو بهدلیل کمآگاهی و نداشتن شناخت کافی از آنها با نگرانی روبهرو شدهایم. شناخت پدیدههای نو از یکسو میتواند از نگرانیهای ما بکاهد و از سوی دیگر، چراغی باشد تا راهی برای بهرهبرداری بهتر از هرپدیده یا ابزار نو پیدا کنیم. تا چندی پیش گمان میکردیم گونهای از ادبیات که به نام «رُمان گرافیکی» یا «کمیکاستریپ» شناخته میشود، ممکن است مخل آموزش باشد و اگر کودکان ما چنین آثاری را بخوانند، «چنین میشود و چنان میشود». اما گذشت زمان نشان داد نگرانیهای ما چندان بجا نبوده است و این آثار قابلیت آن را دارند که در خدمت هدفهای آموزشی قرار گیرند. اکنون نزدیک یکدهه است که آثاری در قالب رمان گرافیکی یا کمیکاستریپ در راستای هدفهای آموزشی تولید میشود. از حدود سال2002 میلادی برخی از کارشناسان آموزش از توجه چشمگیر دانشآموزان به رُمان گرافیکی یا کمیکاستریپ به این نتیجه رسیدند که چرا نباید از این توجه به سود آموزش بهرهبرداری کرد. برخی بررسیها نشان داد این آثار همان چیزهایی را دارند که نوجوانان میخواهند: برانگیزانندگی، درگیرکنندگی، چالشانگیزی و گیرایی و جذابیت. بررسیهای دیگری گفتند رُمانهای گرافیکی برای دانشآموزان استثنایی که در خواندن با دشواریهایی روبهرو هستند، بسیار مناسب است. متن کم و تصویر بسیار میتواند مفاهیم را آسانتر به این دانشآموزان انتقال دهد. در این مثال میتوانیم ببینیم که چگونه پژوهشها به ما شناخت بهتری از پدیدهای نو داد و چگونه ما توانستیم چیزی را که مخل آموزش میدانستیم، در خدمت آموزش بگیریم. ابزارهایی مانند تبلت و لپتاپ نیز میتوانند در خدمت آموزش باشند. اکنون بسیاری از دانشآموزان در کشورهای پیشرفته میتوانند با گذرواژههایی که مدرسه برای همه دانشآموزان خود خریداری کرده است، به چندهزار نسخه از کتابهای دیجیتال چندرسانهای دسترسی پیدا کنند. هرزمان که معلم نیاز داشته باشد در هنگام تدریس یا زمان حضور در مدرسه، دانشآموزانش به کتابی مراجعه کنند، این فرصت بهآسانی فراهم است. اگر معلم فعالیتی بیرون از مدرسه به دانشآموزان واگذار کند و انجام آن فعالیت به مراجعه به چندکتاب نیاز داشته باشد، دانشآموزان بهانهای ندارند که بگویند کتابها را در اختیار نداشتیم. در این وضعیت، آیا لپتاپ یا تبلت مخل آموزش یا در خدمت آن است؟ آیا ما در ایران توانستهایم از پدیدهها و ابزارهای نوین برای پیشرفت آموزشی بهخوبی بهرهبرداری کنیم؟ این پرسشی است که به اندیشیدن و بررسیهای عمیق نیاز دارد. آنچه اغلب شاهد آن بودهایم، تقابل با پدیدهها و ابزارهای نو بوده است و پس از مدتی که توان پایداری در خود ندیدهایم، بسیار منفعلانه در برابر آنها کوتاه آمدهایم. برای مثال، هنگامیکه داستانهای «هریپاتر»، میلیونهاخواننده را در سراسر جهان به خود جلب کرد، پژوهشها برای شناخت این پدیده نو آغاز شد و اکنون کارشناسان آموزش در حال بررسی این موضوع هستند که چگونه میتوانیم این پدیده را در خدمت آموزش بگیریم. ما چه کردیم جز تقابل با این پدیده و برنامهسازی علیه آن. چندپژوهش برای بررسی بومی این پدیده در ایران انجام دادهایم؟ اگر بپذیریم پدیدهها و ابزارهای نوین بسته به چگونگی بهرهبرداری از آنها میتوانند در خدمت آموزش یا مخل آن باشند، باید بپرسیم چگونه میتوانند سودمند یا زیانرسان باشند. شاید روشنترین پاسخ این باشد که به هدفهای آموزشی و برنامههای آموزشی بستگی دارد. اگر هدفهای آموزشی دوره پیش از دانشگاه این است که دانشآموزان ما چیزهایی را به حافظه خود بسپارند تا بیشتر پرسشهای چهارگزینهای کنکور را به قول یکی از مدرسان کنکور «به زانو دربیاورند»، با تبلت و لپتاپ یا بیتبلت و لپتاپ، راه به جایی نخواهیم برد. اگر هدفهای آموزشی دورههای دانشگاه این است که دانشجویان ما چیزهایی را به حافظه خود بسپارند تا بتوانند کنکورهای مقطعهای بالاتر را با موفقیت پشتسر بگذارند، راه به جایی نخواهیم برد. از آنچه گفته شد میتوان چنین نتیجه گرفت که پدیدهها و ابزارهای نوین به خودی خود نه مخل آموزش هستند و نه تقویتکننده آموزش. آنچه میتواند به این پدیدهها و ابزارها، جنبههای مثبت یا منفی ببخشد، چگونگی بهرهبرداری ما از آنهاست. به سخن دیگر، ما میخواهیم این پدیدهها و ابزارها را در خدمت چه هدفهایی قرار دهیم. به یادمان بماند امروزه دیکتاتورها و تروریستها برای هدفهای شوم خود از همان ابزارهایی بهرهبرداری میکنند که مدافعان حقوقبشر، صلحخواهان و انساندوستان جهان برای هدفهای انساندوستانه خود از آنها بهرهبرداری میکنند. گاه یک دیکتاتور با همان زبان و عبارتهای یکمدافع آزادی و حقوقبشر، جهانیان را خطاب قرار میدهد. در چنین شرایطی همه ما باید پدیدهها و ابزارهایی را که نوبهنو میرسند، بهخوبی بشناسیم و راههای بهرهگیری از آنها را برای رسیدن به هدفهای والای انسانی بیابیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.