تحلیل دکترجواد اطاعت از تحولات یکسده اخیر ایران:
جغرافیای ایران، چگونه تحولات سیاسی را رقم زد؟
سعید سیف
بهطور خلاصه میتوان گفت تحولات ایران در سده اخیر بهویژه در عرصه نظام بینالملل و سیاست و روابط خارجی، اگر متاثر از تصمیمات و جهتگیریهای مقامات سیاسی بوده، متاثر از موقعیت جغرافیایی ایران نیز هست. مهمتر آنکه عامل سرزمینی از جمله موقعیت جغرافیایی و نفت از دیرپایی و مانایی بیشتری برخوردار است. اجمالا میتوان گفت تاریخ تحولات ایران در دوره حاکمیت گفتمان ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک از علل متفاوتی متاثر بود که در کنار سایر علل و عوامل، عامل مهم و اثرگذار موقعیت جغرافیایی ایران است.
مقدمه: تاثیر جغرافیا بر تاریخ، یک مبحث بینرشتهای است؛ بین علم سیاست، جغرافیا و تاریخ. معتقدم علم سیاست در چهارراه علوم انسانی قرار دارد، شعبههای مختلفی از آن منتزع میشود: اقتصاد سیاسی، جامعهشناسی سیاسی، جغرافیای سیاسی، روانشناسی سیاسی، تاریخ سیاسی (تحولات سیاسی داخلی و خارجی کشورها) و... . در این مبحث از زاویه جغرافیای سیاسی به تحلیل تحولات تاریخی کشورها- و مشخصا کشور ایران- میپردازیم. تحولات سیاسی پدیدههایی هستند که از برخی عوامل تاثیر میپذیرند: عوامل موردی و جزیی و عوامل عام و کلی. عوامل موردی نقش یک سیاستمدار را در یک رخداد یا در یک مقطع زمانی خاص مورد توجه و بررسی قرار میدهد، مثلا در کودتای ۲۸مرداد ۱۳۳۲، از شخصیتهایی مانند مصدق نام برده میشود و به تحلیل سیاستها یا تصمیماتی که اتخاذ کرده یا میبایست اتخاذ کند، میپردازند، یا در اشغال ایران در جنگجهانیدوم عموما حول محور اقدامات رضاشاه، فروغی و... از منظر داخلی و از لحاظ بیرونی شخصیتهای تاثیرگذاری همچون چرچیل، استالین و روزولت و سایر دستاندرکاران موردبحث مورخان است. در واقع عمده تبیین تحولات تاریخی به تصمیماتی که شخصیتها اتخاذ کردهاند، پرداخته میشود؛ غافل از اینکه فراتر از شخصیتها تاریخ را عواملی فوق این عامل میسازد که از آنها به عنوان عوامل عام و کلی یاد میکنیم. در ریملند نظریات ژئوپلیتیک قرار گرفتهایم مثلا در مورد ایران میتوان گفت نفت و موقعیت جغرافیایی ایران که در ریملند نظریات ژئوپلیتیک واقع شده، به عنوان عوامل عام و کلی است که همواره جزو عوامل تاثیرگذاری بوده که سیاستهای داخلی و خارجی ایران را از خود متاثر کرده است. نقش این علل و عوامل با نقشی که یکسیاستمدار یا یکرهبر در مقاطع خاصی از تاریخ ایفا کردهاند، متفاوت است. در این جلسه توجه ما به مکان جغرافیایی است؛ بهعبارتی تاثیرات موقعیت جغرافیایی ایران بر تحولات داخلی و خارجی ایران است، یعنی تاریخ ایران در سده گذشته بیش از اینکه متاثر از رضاشاه و محمدرضاشاه و دیگر شخصیتهای سیاسی قبل و بعد از انقلاب باشد، متاثر از موقعیت جغرافیایی ایران بوده است. بنابراین ما برای تحلیل و تبیین صحیح تحولات سیاسی ایران در این دوره نیازمند آشنایی با نظریههای ژئوپلیتیسینها و ژئواستراتژیستها هستیم که با کمک این نظریهها بتوانیم مطالب خود را توضیح دهیم؛ نظریههای مکیندر، ماهان، اسپایکمن، کوهن و... . 2 نوع گفتمان در سده اخیر وجود داشت اگر مقطع موردنظر را سده اخیر در نظر بگیریم، در این دوره دوگفتمان بر جهان حاکم بوده است؛ گفتمان ژئواستراتژی و گفتمان ژئواکونومی. در گفتمان ژئواستراتژی، قدرت کشورها بر اساس توان نظامی آنها سنجیده میشود؛ ارزش کشورها در تحولات جهانی با توجه به میزان تاثیرگذاری آنها در استراتژیهای نظامی اهمیت پیدا میکند. (که ما امروز به دنبال بررسی تاثیرات موقعیت جغرافیایی ایران، بر تاریخ این کشور در این عصر هستیم). گفتمان بعدی که پس از فروپاشی شوروی شکل گرفته، گفتمان ژئواکونومی است که به همین دلیل به جغرافیای کشورها بر اساس توانمندی اقتصادی آنها نگاه میشود و میزان اثرگذاری آنها در اقتصاد و توسعه و پیشرفت، مهم است، مثلا اگر در گفتمان قبلی، شوروی با توجه به توان تسلیحاتی بالای آن، ابرقدرت جهانی به حساب میآمد، امروزه در عصر حاکمیت گفتمان ژئواکونومی، با وجود اینکه توان تسلیحاتی روسیه نسبت به قبل تغییری نکرده، ژاپن که به لحاظ اقتصادی کشور بسیار پیشرفتهای است، از روسیه قدرتمندتر است. همچنین بر همین پایه، نگاهی که ۵۰ سال قبل در دوره جنگسرد، به جغرافیای ایران میشد، بسیار متفاوت از نگاهی است که امروزه به این کشور میشود. بنابراین فهم گفتمان حاکم بر جامعه جهانی نقش مهمی در فهم تحولات روزانه ما از کشورها دارد و با چنین آگاهیای بهتر میتوان در مورد تحولات آینده جهان و کشورها، به پیشبینی شرایط احتمالی پرداخت. با این رویکرد، باید برای تحلیل اتفاقات روز، به گفتمان فعلی حاکم بر جهان توجه داشت، مثلا در دهه گذشته بسیاری از سیاسیون ایرانی امکان حمله آمریکا به افغانستان را رد میکردند. درواقع آنها بر پایه تجربه شوروی از پیامد حمله به این کشور، این نتیجه را اتخاذ میکردند، در حالیکه شرایط دنیای دیروز (نظام دوقطبی مبتنی بر رویکردهای نظامی استراتژیک)، با شرایط امروز (نظام سلسلهمراتبی مبتنی بر قدرت اقتصادی) متفاوت است. در حقیقت در آن دوره- زمان حاکمیت جنگسرد- شوروی به ظاهر داشت با افغانستان میجنگید، در حالیکه پشتپرده جنگ افغانستان، آمریکا (و برخی کشورهای همسو با آمریکا، مانند پاکستان و عربستان) قرار داشتند. البته عکس این قضیه نیز در ویتنام رخ داد؛ یعنی در جنگ ویتنام هم حمایتهای تسلیحاتی، اطلاعاتی و مالی شوروی به ویتنام نقش تعیینکنندهای در نتیجه جنگ داشت. در حالیکه در این عصر شرایط فرق میکرد، قدرتی در مقابل آمریکا که بتواند بازدارنده یا مشکلآفرین باشد، نبود و احتمال حمله آمریکا به افغانستان وجود داشت و همانطور که دیدیم، این اتفاق نیز رخ داد. کدام گفتمان حاکمیت دارد در زمان حاضر که گفتمان ژئواکونومی حاکمیت دارد، جغرافیای کشورها در خدمت اقتصاد است و باید چنین باشد و کسانی که این پارادایمها را درک نکنند، بازنده تاریخند. تاریخ خوب میآموزد؛ اما متاسفانه بسیار گران میآموزد. در گفتمان حاکم، اهداف اقتصادی تعیینکننده منزلت و جایگاه کشورها در عصر حاضر است. در همین رابطه میتوان گفت سیاست خارجی ایران پس از فروپاشی شوروی نیز برپایه شرایط زمان حاکمیت گفتمان ژئواستراتژی است که این ناشی از عدم شناخت گفتمان حاکم بر جهان کنونی است و این سیاست جوابگوی نیازهای امروز ایران نیست. در دنیای امروز، گفتمان حاکم گفتمان توسعه، پیشرفت، رونق و رفاه اقتصادی و اجتماعی است. پس در تبیین تاریخ تحولات کشورها باید، ابتدا به گفتمانهای حاکم بر نظام جهانی توجه داشت، سپس به عوامل عام و کلی و در نهایت تاثیر انسان با جهانبینی، اعتقادات، ارزشها، سطح بینش و آگاهی و... با این رویکرد از منظر موقعیت جغرافیایی تاریخ روابط خارجی ایران را موردتوجه و امعاننظر قرار میدهیم. بحث: در تحلیل تبعات تاریخی تصمیمات دوران حاکمیت گفتمان ژئواستراتژیک بر ایران، لازم است در نظر داشته باشیم که ایران در موقعیت ریملند جهانی قرار داشته و همواره مورد نزاع قدرتهای جهانی بوده است. (از پرتغال، انگلستان و روسیه تزاری گرفته تا آمریکا و شوروی). بنابراین تحولات سیاسی ایران متاثر از موقعیت جغرافیایی ایران، گفتمان حاکم بر نظام بینالملل و رقابت ابرقدرتها بوده است. نهضت مشروطه: در اینباره نخست لازم است نکاتی موردتوجه قرار گیرد. تاکنون برخی از تحلیلگران تاریخی بیان کردهاند این نهضت متاثر از غرب بهویژه کشور انگلستان بوده است. چون اصل مشروطه ماهیت وارداتی دارد؛ یا اینکه چون سفارت انگلیس در تهران از این جنبش حمایت کرده، این جنبش انگلیسی است. در حالیکه باید دانست نهتنها این جنبش یک جنبش داخلی است، بلکه ماهیتی اعتقادی و منبعث از عقاید دینی ایرانیان دارد. علمایی که از این جنبش حمایت کردهاند، نیز بر اساس آموزههای دینی خود از آن حمایت کردهاند. مثلا مبارزه با استبداد، نفی ظلم و حاکمیت عدالت و تاسیس عدالتخانه، یکی از اصول اعتقادی ماست؛ اما در جواب اینکه چرا انگلیسیها از این نهضت حمایت کردهاند؟ باید گفت حمایت آنها به دلیل رقابت بین شرق و غرب بود؛ یعنی پس از جنگهای ایران و روس که در سالهای ۱۸۱۲ و ۱۸۲۸ منجر به عهدنامههای گلستان و ترکمانچای شد و پس از شکست ایران منعقد شده بود، حضور و نفوذ روسها در ایران بسیار زیاد شده بود تا آنجاییکه در عهدنامه ترکمانچای این روسها بودند که تداوم سلطنت قاجارها را تضمین میکردند و از آنجایی که مشروطهطلبان مخالف وضع موجود بودند، مورد غضب روسها قرار داشتند. همین مساله باعث شد انگلستان که بهدنبال راهی برای گسترش حضور خود در ایران بود، از این فرصت، با این تصور که شاید از این راه به اهداف خود دست پیدا کند، برای حمایت از جنبش مشروطه استفاده کند. نگاه روسیه و انگلستان متاثر از موقعیت جغرافیایی ایران و عامل تعیینکننده روند و فرآیندهای این جنبش شد و سرنوشت آن هم تحتتاثیر رقابت دوابرقدرت بریوبحری قرار گرفت، یعنی به جای اینکه گفته شود نهضت مشروطه از اصل یک نهضت انگلیسی بوده است، باید گفت چون با نفوذ روسیه، انگلستان بهسختی میتوانست در ایران نفوذ کند، انگلستان موافق هرنوع تغییر و تحولی در ایران بود و از آن حمایت میکرد. همانگونه که انقلاب اسلامی در بهمن۱۳۵۷ در تقابل با نفوذ غرب از جمله ایالاتمتحده آمریکا بود، شوروی از این موضوع خرسند بود؛ چراکه ایران مستقل برای آنها بهتر از ایران وابسته به بلوک مخالف بود و برژنف بارها از انقلاب ایران حمایت و در سخنرانی خویش در دوممارس ۱۹۷۹ از انقلاب اسلامی استقبال کرد و به ایرانیها تبریک گفت. روزنامه پراودا نیز با اشاره به قطع سلطه امپریالیسم آمریکا در ایران، برچیدهشدن پایگاههای نظامی پنتاگون و خروج ایران از پیمان سنتو را رویدادهای ناشی از انقلاب اسلامی دانست و از آن استقبال کرد. با این حال نباید این موضعگیریها، تحلیلگران را به اشتباه بیندازد. بنابراین اینکه انقلاب اسلامی روسی و متاثر از کشور و افکار شوروی بوده، به همان میزان اشتباه است که نهضت مشروطه را انگلیسی بدانیم. در سدهبیستم تا زمانیکه بین این دوقدرت بحریوبری، ستیز و درگیری بود پهنه جغرافیایی ایران هم عرصه تاختوتاز ایندو بود. و زمانی که با هم در ائتلاف و تفاهم بودند، با توافق، ایران را حوزه حضور و نفوذ خود قرار میدادند. بنابراین موفقیتهایی که این نهضت به دست آورد، از یکسو باعث کاهش میزان نفوذ و اقتدار روسیه در ایران میشد و از سوی دیگر تغییر وضع موجود و خلع وجودی قدرت بری به دلیل ضعف نظام سیاسی حاکم نفوذ انگلیسیها را در پی داشت کمااینکه بعد از این نهضت بود که در قرارداد۱۹۰۷، بین دوکشور انگلیس و روسیه، اولینبار روسیه حضور انگلیسیها در ایران را رسما پذیرفت. در نتیجه این قرارداد، ایران ابتدا به سهقسمت تقسیم شد: منطقه شمالی تحت نفوذ روسیه، منطقه جنوبی تحت نفوذ انگلیس و منطقه بیطرف میانی و سپس با کنوانسیون سری مارس۱۹۱۵، این قرارداد کاملتر و منطقه بیطرف میانی نیز بین دوابرقدرت شمالی و جنوبی ایران تقسیم شد. کمااینکه تزار نیکلایدوم نیز در همینراستا گفته بود اگر ایران یکباره از میان برداشته شود، به صلاح هر دودولت انگلستان و روسیه است. در مواردی نیز که پای قدرت سومی به میان میآمد، این دوقدرت با حضور قدرتسوم به مخالفت برمیخاستند. جریان مورگان شوستر آمریکایی در سال۱۹۱۱ و اولتیماتوم روسیه و اخراج شوستر از ایران یا مخالفت با حضور و نفوذ آلمان در ایران در جنگ اول و دوم جهانی، نمونههایی از آن است که به آنها خواهیم پرداخت. بهدنبال انقلاب۱۹۱۷ شوروی، این کشور از صحنه حضور در جغرافیای ایران خارج شد. کشور انگلیس با مغتنمشمردن فرصت، علاوه بر اینکه کل فضای جغرافیایی ایران را در دست گرفت، خواستار چاههای نفت قفقاز هم بود و از طریق شمال ایران به مناطق جنوبی روسیه شوروی لشکرکشی کرد که با واکنش ارتش سرخ، نیروهای انگلیسی از آن مناطق عقبنشینی کردند. انگلیسیها همچنین سعی داشتند از طریق قرارداد کاکس- وثوقالدوله در سال۱۹۱۹، ایران را رسما تحتالحمایه خود قرار دهند که با مخالفت احمدشاه قاجار، آزادیخواهان ایرانی و... روبهرو شدند و چون از طریق قرارداد نتوانستند کاری از پیش ببرند، با استفاده از خلأ حضور قدرت بری یعنی شوروی که درگیر مسایل داخلی انقلاب خود بود، در سال۱۹۲۱میلادی، طی یککودتا، درصدد ایجاد حکومت مقتدر مرکزی در ایران برآمدند که این روند از کودتای سوماسفند۱۲۹۹ آغاز و با جایگزینی پهلویاول به جای سلسله قاجار تثبیت شد. اگر قبل از آن انگلستان در رقابت با روسیه از سیاست تفرقه در ایران خرسند بود، بعد از انقلاب اکتبر و خروج شوروی از گردونه رقابت، انگلستان از حکومت مقتدر مرکزی حمایت میکرد. در این شرایط که شوروی درگیر تثبیت حکومت انقلابی خود بود، تنها خواستهاش این بود که خاک ایران پایگاه حمله به شوروی قرار نگیرد. عهدنامه مودت۱۹۲۱ که بین ایران و شوروی منعقد شد، در مادهشش این قرارداد ایران متعهد میشود جغرافیای ایران بهعنوان پایگاه حمله به روسیه قرار نگیرد. البته جریانهای انقلابیای در شوروی بودند که خواهان صدور انقلاب به دیگر نقاط جهان بودند. تروتسکیستها با تز انقلاب مداوم به دنبال صدور انقلاب بلشویکی بودند که اتفاقا بهترین مسیر صدور انقلاب به آسیایجنوبی، شبهقاره هند و شرق را موقعیت جغرافیایی ایران میدانستند. تروپاتوفسکی در سال۱۹۱۸ درباره اهمیت جایگاه جغرافیایی ایران میگوید: «موقعیت ایران در ایجاد انترناسیونال شرق شایان توجه است... . ایران دری است که برای استیلایافتن بـر دروازه شرق یعنی هندوستان باید از آن عبور کرد. ما باید انقلاب را در ایران برانگیزانیم... قیام بلشویکی ایران نشانه یکرشته انقلابهایی خواهد بود که در سراسر آسیا و قسمتی از آفریقا منتشر خواهد شد. انقلاب ایران مفتاح تمامی شرق است... . ایران کانال سوئز انقلاب است و این کشور برای توفیق انقلاب شرق نخستین کشوری است که باید توسط شورویها تسخیر شود. این مفتاح گرانبهای قیام شرق باید به هرقیمتی، شده در دست بلشویسم باشد... . ایران باید مال ما شود. ایران باید به انقلاب تعلق یابد... .» به همین منظور رهبران شوروی با الغای امتیازاتی که تزارها در ایران کسب کرده بودند، درصدد بودند تا با همدردی با ایرانیها نفوذ خود را به منظور گسترش افکار انقلابی مدنظر قرار دهند و با این رویکرد، باعث لغو تمامی قراردادها و امتیازاتی شدند که روسها در ایران اخذ کرده بودند. تروتسکی کمیسر خارجی شوروی در ۱۴ژانویه ۱۹۱۸ اعلام کرد معاهده۱۹۰۷ بین روسیه و انگلیس و تمام معاهدات سابق ولاحق آن از درجه اعتبار ساقط است در ۲۶ژوئن۱۹۱۹ چچرین (کمیسر بعدی خارجی شوروی) طی نامهای همه امتیازهایی که روسها در دوره نفوذ خود در ایران به دست آورده بودند را یکجا ملغی اعلام کرد؛ اما پس از مدتی روسیه شوروی در مناسبات خود با ایران سیاستی را تعقیب کرد که میتوان آن را تلفیقی از اصول قدیمی تزاری با شیوههای جدید دانست. جنگجهانیدوم نیز وضعیت مشابهی داشت؛ با وجود اینکه برخی مورخان از جمله پییر رنون دلیل اشغال ایران توسط متفقین را حضور آلمانیها در ایران عنوان کردهاند، اما اگر عمیقتر به اصل ماجرا نگاه و اسناد موجود را بررسی کنیم، متوجه خواهیم شد اشغال ایران دلایل دیگری داشته است؛ متفقین براساس موافقتنامه ۱۲جولای۱۹۴۱ مطمئنترین و کوتاهترین راه برای ارسال مهمات و تجهیزات را مسیر ایران از خلیجفارس به دریایخزر تشخیص دادند. (برخی از مورخان از جمله پییر رنون با استناد به حجم کمکهای ارسالی به جبهه شرق از مسیر ایران که با ۸/۲۳درصد بعد از ولادیوستک با 1/47درصد قرار داشت، عنــوان میکنند موقعیت جغرافیایی ایران برای ارسال تدارکات و مهمات چندان مهم نبوده است. این در حــالی است که صرفنظر از میزان کمکهای ارسالی از طریق ایران، این مسیر به دلیل دوری از جبهههای نبرد از نظر امنیت و آنکه در تمام طول سال قابل استفاده بود و مثل سایر مناطق یخبندان نبود، حایزاهمیت و توجه بوده است. یادداشت سفارت شوروی در هشتمشهریور ۱۳۲۰ نیز حاکی از آن است که اشغالگران برای حضور تعدادی آلمانی وارد خاک ایران نشدهاند؛ بلکه خواستههای آنان در مورد حملونقل کالا و تجهیزات جنگی به مقصد شوروی است. در اختیارگرفتن راهآهن جنوب به شمال ایران و راههای ایران نیز موید همین معناست. در همان دورهای که انگلیسیها خواستار اخراج نیروهای آلمانی از ایران بودند، سفارت انگلیس در تهران طی نامهای به وزارت خارجه انگلیس از آنان میخواهد تا مساله حضور نیروهای آلمانی در ایران را برجسته و نمایان نکنند. چون تعداد نیروهای آلمانی در ایران، ۷۰۰ نفر بود، در حالیکه در همان مقطع زمانی تعداد نیروهای انگلیسی در ایران ۲۹۵۰ نفر بوده است و اگر قرار باشد ایران موضع بیطرفی داشته باشد، باید نیروهای انگلیسی را نیز بیرون کند! بنابراین اگر شاه ایران، همه آلمانیها را از ایران بیرون کند، دستاویزی برای متفقین برای اشغال ایران وجود نخواهد داشت، در حالیکه موقعیت ارتباطی ایران اهمیت سوقالجیشی خاصی برای نیروهای متفقین بهمنظور تقویت جبهه شوروی در مقابل آلمانها داشت. البته مورخان با این استدلال که تنها 23درصد کمکهای متفقین به روسیه در زمان جنگ از طریق ایران انجام شده و درصد بیشتری از این کمک از طریق بندر ولادیوستک یعنی بیش از ۴۷درصد بوده است، اهمیت موقعیت جغرافیایی ایران را نادیده میگیرند؛ اما باید گفت عامل اشغال ایران در این دوره هم، موقعیت جغرافیایی ایران بوده است. حتی با اینکه انگلیسیها در طول جنگجهانیدوم با روسها متحد بودند، همزمان و در رقابت با یکدیگر ایران را از شمال و جنوب مورد تهاجم قرار داده و با هم این کشور را اشغال میکنند. موضوع عدم تخلیه ایران توسط شوروی (که بر اساس قرارداد سهجانبه حداکثر قوای اشغالگر میبایست ششماه پس از پایان جنگ ایران را تخلیه کنند) و اولتیماتوم ایالاتمتحدهآمریکا نیز ناشی از رقابت دوقدرت بریوبحری در جغرافیای ایران بود. کودتای ۲۸مرداد نیز بیش از آنکه متاثر از اقدامات و تصمیمات مصدق، حامیان و مخالفان آن باشد، متاثر از نفت و موقعیت جغرافیای ایران بود، یعنی اگر انگلیسیها به منظور بازپسگیری نفت با مصدق مخالف بودند، آمریکاییها نیز با این استدلال که ضعف مصدق باعث نفوذ و به قدرترسیدن حزبتوده خواهد شد که در صورت قدرتگرفتن این حزب، نفوذ روسها- که حامی این حزب هستند- بیشتر و غالب خواهد شد، با انگلستان همراه شدند. با نظر به عصر حاکمیت گفتمان ژئواکونومی که در شرایط کنونی با آن روبهرو هستیم نیز میتوانیم فرضیه مورد نظر را توضیح داده و تبیین کنیم. در این دوره نیز عامل اصلی دعواهای سیاسی و کنش و واکنش این چنددهه ایران و ایالاتمتحدهآمریکا به خاطر، موقعیت جغرافیایی ایران است. ایران در کانون (هارتلند) انرژی جهان قرار دارد؛ حدود 60درصد منابع نفتی جهان در حوزه خلیجفارس و دریایخزر واقع شده است. این درحالی است که نفت خون صنعت مدرن است و به قول نیکسون رییسجمهور وقت آمریکا، خلیجفارس و به قولی ایران قلب منطقهای است که این خون حیاتی به دنیای صنعتی پمپاژ میشود. مضافا اینکه بیش از ۷۰درصد منابع گازی جهان نیز در حوزه خلیجفارس و سیبری غربی واقع شده است و جغرافیای ایران در بیضی گازی جهان نیز قرار دارد و برای آمریکاییها که خواهان امنیت عرضه آزاد انرژی هستند، چون حیات اقتصادی آنها وابسته به همین انرژی است، این منطقه جغرافیایی که ایران در کانون آن واقع شده دارای اهمیت بالایی است. پایگاههای نظامی ایالاتمتحدهآمریکا در اطراف هارتلند انرژی دنیا نیز موید همین معناست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.