داعش مسبب جنگ سنی-سنی
حسام عیتانی
همزمان با تداوم رسواییهای فاجعهبار «داعش» و اعمالی که این گروه مرتکب میشود، برخی محافل خواستار اصلاح شیوههای دینی شدهاند. آنها میگویند چنین اصلاحی برای جلوگیری از سوءاستفاده گروههای افراطی از متون دینی و تراشیدن توجیهات شرعی برای اعمالشان ضروری است. این محافل عمدتا بر توجه به رویکرد «اسلام میانهرو» تاکید میکنند و میگویند، این بهترین گزینه برای مقابله با گروههای افراطی خواهد بود. بااینحال چنین فراخوانهایی یکنقطهضعف درونی دارند که باید به آن توجه کرد زیرا درحالحاضر به نظر میرسد بین اعتدال و افراطگرایی نزاعی وجود دارد و چنین تصور میشود که گویی اختلاف بین یکی، دوفقیه یا مرجع دینی یا دونظریه نسبت به اسلام و رویکردهای دنیایی آن بوده و میتوان بهسادگی آن را برطرف کرد. حال آنکه قضیه از این قرار نیست و ارایه موضوع به این شکل کافی به نظر نمیرسد. در اعماق نزاع دینی یادشده نوعی درگیری اجتماعی و بهویژه سیاسی هست. اینکه بگوییم اسلام میانهرو قادر به تصفیه گروههای افراطی است با واقعیتهای موجود چندان انطباقی ندارد. گروههای اجتماعیای که طی چنددهه گذشته از پرچمداران افراطگرایی بودند، همواره چهرهای از دین را ارایه میدادند که بیانگر وضعیت فاجعهبار جوامع عربی از آن زمان تابهحال بوده است. در اینباره تاکنون دههاکتاب نوشته شده که بهصورت مبسوط ارتباط بین فقر و حاشیهنشینی و بیتوجهی سیاسی در جوامع عربی را با پدیدههای افراطگرایی نشان داده است. این مساله در ابتدای قرن کنونی بهخصوص بهدلیل ثبات اقتصاد سرمایهداری از یکسو و متمرکزشدن قدرت در یکطبقه سیاسی به اوج خود رسید. این اتفاقی است که در عراق و سوریه برای مثال شاهد آن بودیم. بحران این کشورها به جایی رسید که رویکردهای دینی کاملا شکل طایفهای به خود گرفت و به موازات گسترش فقر و محرومیت تودهها پیش رفت. افراطگرایی کنونی چنانکه از ظاهر آن برمیآید نسخهای افراطی از فقه جهادی را با خود دارد. نگرانی از آینده و این باور که میشود از برخی گروههای افراطی برای تغییر توازن قوای منطقهای استفاده کرد، یکی از مهمترین عواملی است که جلوی چنین اصلاحاتی را میگیرد و اجازه نمیدهد کسی بهسمت آن برود زیرا محافل مذهبی وابسته به دولتها نخستین کانونی خواهند بود که دربرابر چنین اصلاحی صف میکشند. بهواقع آن چیزی که باید اصلاح شود تنها بحثهای مربوط به عبادات نیست، بلکه مسایلی است که بهصورت مستقیم به رابطه دین و جامعه مومنان و نحوه اداره امورشان ارتباط پیدا میکند. به بیان دیگر مسایلی که بهصورتی مستقیم به سیاست مربوط میشود و با اداره امور جامعه مومنان -درصورتی که ایمان داشته باشند- یا اهل ذمه سروکار دارد. بحث اصلی بر سر قدرت دنیایی و نحوه گردش آن و نیز موضع دین نسبت به مسایل مادی است. اموری که اسلام سنی قرنهاست اجازه نمیدهد درباره آن اظهارنظر شفافی صورت گیرد. حال میانهروها میدانند که هرگونه اصلاحی نمیتواند صرفا منحصر به محرومکردن برخی گروههای افراطی از قدرت یا جلوگیری از تبلیغ جرایم آنها باشد، بلکه این اصلاحات خودبهخود باید بهنوعی تغییر عرصه اجتماعی و سیاسی در جهان اسلامی منجر شود و همین امر است که نگرانی محافل دینی و سیاسی گستردهای را برخواهدانگیخت. وقتی شیخالازهر خواستار قطع دستوپای افراد وابسته به «داعش» میشود و حتی به «صلیبکشیدن» و قتلشان را فرمان میدهد و این کار را درازای سوزاندن یکخلبان اردنی از سوی این گروه توجیه میکند، بیش از هرچیز نشان میدهد که نهادهای کهن اهل سنت قادر به اصلاح خود نبوده یا اساسا چنین ارادهای در آنها مشاهده نمیشود. متوسلشدن به ادبیات دشمن، بسیار آسانتر از مواجههشدن با خود و نقد رویکردهای موجود در محافل سنتی است. بههرحال آنچه اینروزها شاهد آن هستیم نوعی جنگ سنی-سنی است؛ جنگی که به نظر میرسد ما هنوز در مراحل ابتدایی آن قرار داریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.