|

مکان‌هایی نادیده

آرش عاشوری‌نیا

مساله اصلی ما در مواجهه با داعش، این است که هیچ‌تصور مشخصی از این گروه نداریم؛ تصور عامه بر این است که آنها، افرادی نادان، بیابانگرد و وحشی هستند که جز غارت شهرها و کشتن انسان‌ها کار دیگری انجام نمی‌دهند. در این میان، فقدان هرگونه گزارش تصویری و نبود عکس‌های مستند از زندگی روزمره داعشیان و مردم عادی در مناطق تحت کنترل این گروه، باعث تاکید بیشتر بر همان تصویر ذهنی شده و مانع کشف خود‌واقعی داعش ‌و ‌داعشیان شده است. اما چند‌ماه‌پیش اتفاق متفاوتی افتاد؛ نیروهای عراقی پس‌از‌کشتن چند‌سرباز داعشی، عکس‌های شخصی گوشی‌های همراه آنها را در فضای مجازی منتشر کردند. این عکس‌ها، برای اولین‌بار تصویری واقعی از زندگی روزمره نیروهای داعش را به مرکز توجه جهان بدل کرد؛ عکس‌هایی از شوخی و خنده‌های آنها، از خوراک یا نوع لباس‌پوشیدن و زندگی شخصی آنها، روایتی بی‌پرده را به نمایش می‌گذاشت. در عکس‌هایی که داعش از مناطق تحت تصرف خود منتشر می‌کند، پس‌زمینه‌ها از اهمیت بیشتری برخوردارند. در پس‌زمینه، زندگی جریان دارد؛ دروغ یا راست، این تنها تصویری است که از این مناطق به جهان مخابره می‌شود و نشان‌دهنده آن است که در ورای آن همه خشونت، سر بریدن و به رگبار بستن انسان‌ها، زندگی روزمره در مناطق تحت سلطه داعش چگونه می‌گذرد. اگرچه ما تنها تصوری مبتنی‌‌بر جنگ تمام‌وقت در این سرزمین‌ها داریم، اما حضور غیرنظامیان در فضای شهری نشانگر وجود حداقلی از امکانات لازم برای زندگی شهری چون آب آشامیدنی و برق است. حرکت و ترافیک ماشین‌های شخصی در فضای شهری می‌تواند نشان‌دهنده زنجیره تولید و پخش بنزین باشد و لبخند ساده آدم‌ها، حکایت از روزگار بد و خوبشان یا چیزی بیش از زنده‌بودنشان. در برخورد با پدیده داعش، به‌نظر می‌رسد عکاسان خبری حرفه‌ای پس از واگذاری خط اول مخابره عکس‌ها و ویدئوهای خبری از وقایع و اتفاقات یک‌قدم دیگر از خط‌مقدم روایت‌گری هم عقب افتاده‌اند. عکاسان مستند اجتماعی با ورود به دنیای آدم‌ها و گروه‌های مختلف، همیشه سعی در کشف و روایت نوع زندگی و رفتار آنها داشته‌اند، اما این بار به هزار و یک دلیل، این عکاسان نیستند که تصویر مستندگونه و مستقلی از داعش به جهان مخابره می‌کنند، بلکه این دوربین تلفن‌های همراه و دوربین‌های عکاسی داعشیان است که چنین‌تصاویری را می‌سازند و به دنیا ارسال می‌کنند. نمونه چنین‌رفتار رسانه‌ای در شبکه‌های اجتماعی (بدون در‌نظر‌گرفتن هر‌گونه شباهتی) را می‌شد در اینستاگرام بچه پولدارهای تهران دید. عکاسان مستند اجتماعی، در طول این سال‌ها که چنین طبقه‌ای در جامعه ما در‌حال شکل گرفتن بود، حوصله نفوذ و ارایه گزارش تصویری مقبول و چشم‌گیری از ثروتمندان ایران را پیدا نکردند تا اینکه مدتی قبل یک اکانت اینستاگرام، دست به انتشار عکس‌هایی زد که در‌کنار‌هم، معرف بخشی از مردم ما بود (که البته پس از مقداری سر و صدا این اکانت و عکس‌ها پاک شدند)، با نگاه‌کردن به عکس‌های با هدف انتخاب‌شده پیج بچه پول‌دارهای تهران می‌شد، تصویری پازل‌گونه از این طبقه اجتماعی ایران پیدا کرد، صاحب اکانت دانسته یا نادانسته در نقش ادیتور ارشد سرویس عکس قرار گرفته بود، اما به‌جای آنکه عکس‌های تولیدی عکاسان حرفه‌ای را نگاه کند... از میان عکس‌های تولیدی خود افراد٬ روایت جذاب خود را ساخته و تکمیل کرده بود. همانطور که می‌شود، از میان تصاویر تولیدی رسمی و منتشر شده گروه داعش یا تصاویر شخصی به‌دست آمده از نیروهای این گروه به مجموعه تصاویر مستند سالم و مستقلی رسید تا زندگی این گروه و مردم مناطق تحت تصرفش را بهتر و دقیق‌تر شناخت. در‌واقع٬ آنها نه بازیگران فیلم‌های هالیوودی و نه بیابان‌گردهایی وحشی و به دور از تمدن هستند؛ در حالی که حکم مرگ هزاران انسان را صادر می‌کنند، مانند دیگران ساعت رولکس به دست می‌بندند و از امکانات عکس و فیلم به نحو مطلوبشان، برای معرفی چهره و اهدافشان استفاده می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.