|

نگاهی به روند افزایش پژوهش‌های دانشگاهی در ایران

ایران غایب بزرگ آسیا در فهرست برترین‌ها

محمدرضا گلزار

وضعیت علمی ایران در سال‌های پیش از انقلاب‌اسلامی چندان چشمگیر نبود، اما ایران در سال‌های پس از انقلاب، جهشی خیره‌کننده را در حوزه علم و فناوری تجربه کرده است. این رشد علمی ایران را در حوزه‌های گوناگون می‌توان ارزیابی کرد، از افزایش تعداد دانشگاه‌ها و تعداد دانشجویان و اعضای هیات‌علمی گرفته تا افزایش دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی، از افزایش تعداد مقاله‌های منتشرشده در نشریات علمی بین‌المللی گرفته تا ورود نام دانشگاه‌های ایرانی در برخی از فهرست‌های برترین دانشگاه‌های جهان. همچنین حضور دانشمندان ایرانی در برخی از رشته‌ها و گرایش‌های علمی پیشرفته نیز شاهد دیگری است بر پیشرفت نسبی ایران در عرصه علمی در سطح کشورهای منطقه و همسایه. افزایش چشمگیر تعداد مقالات برای مثال طبق آمارهای موجود در پایگاه استنادی اسکوپوس، میزان تولیدات علمی کشور درقالب مقاله‌های علمی در سال۵۷ (سال۱۹۷۹میلادی) تنها ۳۴۱مورد بود، اما میزان تولید علم در سال۲۰۰۰میلادی بالغ بر هزارو۷۳۲مدرک شد. در سال‌های ۲۰۰۵، ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷میلادی نیز تولیدات علمی کشور که در پایگاه اسکوپوس ثبت و نمایه‌سازی شده است، به‌ترتیب به ۱۱هزارو۳۵۸مدرک، هشت‌هزارو۱۴۷مدرک و ۱۴هزارو۹۱۱مدرک رسیده است. در سال۲۰۰۹ نیز میزان تولیدات علمی ایران از مرز ۲۰هزار مدرک عبور کرد و در سال۲۰۱۰ به ۲۹هزارو۵۳۱مدرک رسید. در سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ نیز وضعیت تولید علم براساس داده‌های استخراج‌شده از اسکوپوس به‌شدت افزایش یافت که حاکی از رشد بیش از 108برابری تولید علم طی 36سال گذشته است. در سال۲۰۱۵ نیز که تنها چندماهی از آن سپری شده است، دانشمندان و پژوهشگران ایران مقاله‌های بسیاری تولید کرده‌اند. درواقع میزان تولیدات علمی کشور هرسال نسبت به سال پیش افزون‌تر شده است و به نظر می‌رسد این روند همچنان ادامه‌دار باشد. رتبه هفتم تولید نانوی جهان نکته بسیار مهم دیگر ورود ایران به برخی عرصه‌های علمی جدید و نو است، برای مثال کشور ما با ورود به‌هنگام به عرصه فناوری نوین نانو، امروزه 25/4درصد از مقالات فناوری نانوی دنیا را به خود اختصاص می‌دهد و به‌این‌ترتیب در جایگاه هفتم تولید علم این حوزه قرار دارد. ایران صرف‌نظر از پیشتازی در عرصه تولید علم نانو، در سطح جهان اسلام و منطقه غرب آسیا، در زمینه تولید بیش از 300 قلم محصولات مختلف صنعتی، دارویی و پزشکی از فناوری نانو، تولید تجهیزات مورد نیاز صنایع مرتبط، استانداردسازی، آموزش، ترویج و کاربرد فناوری نانو در بخش‌های مختلف هم دستاوردهای قابل‌توجهی داشته است. دستیابی ایران به چرخه کامل تولید سوخت هسته‌ای، خودکفایی در تولید رادیوایزوتوپ‌های صنعتی و رادیوداروهای مختلف و طراحی و ساخت انواع لیزر و سامانه‌های مختلف پرتودهی و شتاب‌گر باوجود تحریم‌ها، نشان از عزمی جدی در دستیابی به فناوری‌های نوین باوجود هزینه‌ها و دشواری‌های آن دارد. علاوه‌بر این محققان کشورمان در حوزه‌های مختلف فناوری هسته‌ای و کاربرد آن در بخش‌های گوناگون صنعت، سلامت و کشاورزی، دستاوردهای فراوانی داشته‌اند که به‌دنبال این موفقیت‌ها و دستیابی محققان کشور به فناوری غنی‌سازی اورانیوم و راه‌اندازی یک‌زنجیره کامل غنی‌سازی در نطنز از سال86، بیستم فروردین‌ماه، روز جشن هسته‌ای نام‌گذاری شده و درپی تصویب آن در شورایعالی انقلاب فرهنگی، این‌روز در تقویم رسمی ایرانیان، روز ملی فناوری هسته‌ای نام گرفته است. صنعتی‌ها در بین برترین‌های جهان اما در این میان، نکته بسیار مهم حضور برخی از دانشگاه‌های مطرح تهران و شهرستان‌ها، بین دانشگاه‌های معتبر جهان است. در جدیدترین رتبه‌بندی دانشگاه‌های سال جهان، طی سال‌های2015-2014، دودانشگاه ایرانی با رتبه زیر 400 مشاهده می‌شود، که موفقیتی چشمگیر است. براساس رتبه‌بندی سال2015-2014 دانشگاه‌ها در پایگاه رتبه‌بندی تایمز، دانشگاه صنعتی‌شریف و دانشگاه صنعتی‌اصفهان، بین 400دانشگاه برتر جهان قرار گرفتند. در این رتبه‌بندی، دانشگاه شریف در بازه 350 - 301 قرار دارد و دانشگاه صنعتی‌اصفهان در بازه 400 - 351 قرار گرفته است. البته گفتنی است دانشگاه صنعتی‌شریف، هرساله در جمع 400دانشگاه برتر جهان حضور دارد و از این جهت اولین‌بار نیست، اما نخستین‌حضور دانشگاه صنعتی‌اصفهان، بین 400دانشگاه برتر جهان، نشان‌دهنده رشد کمی و کیفی این دانشگاه‌ها در پژوهش، آموزش و جایگاه بین‌المللی و صنعتی است. این در حالی است که کل قاره‌آسیا نیز همچنان از لحاظ علمی و فنی در حال رشد است. هم‌اکنون از قاره‌آسیا، 12دانشگاه، در جمع یک‌صد دانشگاه برتر جهان حضور دارند که این تعداد نسبت به سال گذشته رشد داشته است. برترین دانشگاه آسیا، دانشگاه توکیو ژاپن است، که با عملکرد مشابه سال گذشته، رتبه 23جهانی را به خود اختصاص داده است. بعد از این دانشگاه، دانشگاه ملی سنگاپور قرار دارد، که با رشد یک‌رتبه‌ای، حائز رتبه‌دو آسیا و 25 جهان شده است. دانشگاه هنگ‌کنگ نیز با عملکرد مشابه سال گذشته، رتبه 43جهانی و سه‌آسیایی را کسب کرده است. این در حالی است که متاسفانه ایران در فهرست یک‌صد دانشگاه برتر، نماینده‌ای ندارد. به امید روزی که دانشگاه‌های ایران نیز بتوانند خود را در جمع یک‌صد دانشگاه برتر جهان معرفی کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.