هیچ انقلابی بدون زنان روی نمیدهد
رها معتمدی: زنان خاورمیانه، بهویژه از آن زمان که دوشادوش مردان در اعتراضات حضور داشتند، توانستند برای خود در دنیای سیاست، فضای تازه را بهوجود آورند اما بدون آمادگی بیشتر زنان، بدونشک آنان از فرآیند دموکراتیک در کشورشان دور میمانند. «حلیمه گلمن»، یکی از متخصصان و محققان نقش زنان در سیاست، مدتهاست که در دانشگاه «نیویورک» درباره نقش زنان در انقلابها، بهویژه تحولات اخیر تحقیق میکند. او به گفته خودش، پس از سالها زندگی در خاورمیانه به خوبی میتواند درباره نقش ویژه زنان در این دوران تغییر، سخن بگوید. طبق گزارشهای منتشرشده، تحقیقات او بر تجارب زنانه در طول تاریخ استوار شده است. او مطالعات خود را از انقلاب الجزایر در سال۱۳۸۰ میلادی آغاز کرده است و سپس تحقیقاتی درباره انقلاب ایران در سال۱۹۷۹ و خیزش عربی در تونس، لیبی و یمن در سال۲۰۱۱ داشته است. در هسته اصلی تحقیقات او آمده است که هیچ انقلاب دموکراتیکی بدونحضور سیاسی زنان، موفق و کامل نبوده است. او میگوید که هیچ دموکراسی حقیقیای بدون برابری جنسیتی، محقق نمیشود. تحقیقات او نشان میدهد که اگرچه زنان در بهارعربی نقش مهمی را ایفا کردهاند و مانند دیواری پشت انقلابیون ایستادهاند اما اکنون آنان در فرآیندهای انتقالی به حاشیه رانده شدهاند. او توضیح میدهد: «برای مثال تونس را در نظر بگیرید، در این کشور قویترین جنبش زنان در جهان عرب وجود داشت اما آنان اکنون جایگاه محکمی ندارند و اگر زنان تونسی، بهسرعت و دوباره سازماندهی نشوند و فعالیتهای سیاسی جامعی را آغاز نکنند، بدونشک در آینده، شرایطی به مراتب بدتر از اکنون خواهند داشت. در مصر شرایط زنان بدتر از تونس است؛ چراکه از همان ابتدا هیچ زنی در شورای بازنگری قانون اساسی وجود نداشت و زنان نتوانستند کرسیهای زیادی را در پارلمان در اختیار بگیرند؛ اکنون تعداد زنان در پارلمان به مراتب کمتر از زمانی است که «حسنی مبارک»، رییسجمهوری سابق این کشور، قدرت را در دست داشت.» گلمن میگوید که زنان، بزرگترین بازندگان انقلاب مصر بودند درحالیکه انتظار میرفت عادلانهترین و آزادانهترین انتخابات در مصر برگزار شود. حتی اگر سراغ انقلابهایی برویم که در گذشته روی داده -مانند انقلاب الجزایر و ایران- متوجه میشویم که زنان جایگاه مناسبی در دولتهای تشکیلشده ندارند. این متخصص امور زنان میگوید: «وقتی که همراه با دختران جوان در میدان «التغییر» قدم میزدم، آنان میگفتند نگران بهرسمیت شناختهشدن حقوقشان نیستند. آنان معتقد بودند که ما بهسختی برای انقلابمان مبارزه کردیم و رهبران جدید نمیتوانند ما را کنار بگذارند، چراکه ما فهمیدهایم که جایگاه ما در جامعه و سیاست کجاست و آنان نمیتوانند ما را از این جایگاه دور نگه دارند؛ اما متاسفانه من و خیلیهای دیگر در طول تاریخ شاهد بودیم که بارها این حقوق و جایگاه نادیده گرفته شده است.» این فعال سیاسی ادامه میدهد: «بهعنوان یک فعال مدنی باتجربه، زمانی که در سال2011 میلادی از بسیاری از زنان میپرسیدم که حضور سهزن را در کابینه تازه تشکیلیافته ۳۵نفری چگونه ارزیابی میکنید، با تعجب میگفتند که بسیار خوشحال هستند.» گلمن نگران است که این روش بابشده باعث شود که جوامع تکقطبی بیشتری به وجود بیاید؛ چراکه از منظر او، اینکه زنان این حرکت را گامی به سمت جلو میدانند نیز نگرانکننده است. از آن مهمتر، برخی از زنان و مردان در خاورمیانه ادعا میکنند که زنان شایستگی کسب کرسیهای مدیریتی و سیاسی را ندارند و به همین دلیل ساده است که رهبر زن سیاسی در سراسر کشور وجود ندارد؛ اما گلمن میگوید که این موضوع را بارها شنیده است تاکنون متقاعد نشده که این بحثها معتبر هستند یا خیر. او برای اثبات سخن خود توضیح میدهد با زنان یمنی بیشماری دیدار کرده است که هم باهوش و هم سخنور بودهاند و تعداد آنان به قدری زیاد است که انتخاب را مشکل میکند. تنها موضوعی که میتوان با صراحت گفت آن است که خاورمیانه نیازمند ساختن جامعهای است که ظرفیت حضور برابر زن و مرد را داشته باشد؛ جامعهای که فاصله آموزشی در آن، به حداقل برسد.» در پیشنویس توافقنامه شورای همکاری خلیجفارس در سال2011 آمده بود که زنان باید در کابینههای جدید سهم ۲۰درصدی داشته باشند اما در نسخه نهایی این توافقنامه، فقط به حمایت لفظی از زنان بسنده شد. این محقق دانشگاه نیویورک در اینباره میگوید که بسیار مهم است که بفهمیم که چرا این سهم از توافقنامه حذف شد. حذف این سهم، تفاوت عظیمی را در افق سیاسی به وجود میآورد. این فعال زن عرب نگران حضور سیاسی زنان عرب در آیندهای نهچنداندور است و میگوید: «همیشه و همواره حقوق زنان فقط وسیلهای برای چانهزدنهای سیاسی بوده است؛ حقوقی که هرگز به رسمیت شناخته نمیشوند.» این کارشناس سیاسی ادامه میدهد: «زنان در صنعا و دیگر مناطق خاورمیانه، بهدلایل مشخص نتوانستند از بهارعربی استفاده کنند؛ بهعنوان مثال، همکارینکردن سازمانها و فعالان و همچنین نبود تجربه کافی برای ساختن پل ارتباطی مابین احزاب سیاسی و ایدئولوژیها، از مهمترین عوامل این ناکامی است.» این فعال عرب میگوید: «دقیقا به همین دلیل، تحقیقات بیشماری در ۹ماه گذشته انجام دادم و تلاش کردم با جمعآوری زنان عضو احزاب مختلف بر سر یک میز، اهداف جامع و هماهنگی را تدوین کنم.» او ادامه میدهد: «هر زمان که از من سوال میشود، میگویم زنان در خاورمیانه از هم جدا هستند و از برنامههای یکدیگر کاملا بیخبرند.» این متخصص امور زنان در سیاست همچنین به فعالان پیشنهاد میدهد که با دیگر زنان در ارتباط باشند و این ارتباط، محدود به نخبگان نمیشود؛ بلکه با تشکیل شبکههای منطقهای، این فضا را در اختیار هم بگذارند که داستانهای یکدیگر را بشنوند و از همدیگر حمایت کنند. زنان همچنین باید جایگاه سیاسی هر حزب را درک و سهمی از آن را طلب کنند؛ برای مثال وقتی از زنان یمنی میپرسی آیا جایگاه زنان در دوران پس از «عبدالله صالح»، رییسجمهوری خلعشده یمن، تغییری کرده است یا خیر بهدلیل ناآشنایی با اوضاع، جوابی برای گفتن ندارند. حلیمه گلمن در پایان تحقیقاتش مینویسد که فعالان و زنان سیاسی باید همکاری نزدیکتری با یکدیگر داشته باشند، حتی اگر آنان ایدئولوژیها و پیشینههای متفاوتی دارند، بازهم میتوانند زمینههای مشترکی برای تحقق برخی از نیازهایشان به وجود آورند. او امیدوار است که زنان خاورمیانه همانطور که با حضور در انقلابهای اخیر، جهان را شگفتزده کردهاند، با حضور حداکثری و برابر خود از فرصت بهوجودآمده برای خلق فضایی جدید بهترین بهره را ببرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.