کارگردان « بدون مرز»: کارم فیلمسازی است
کیانا آذر
درفیلم بلند سینمایی خود «بدون مرز» سراغ موضوع گفتوگوی تمدنها رفتید. چرا؟ «بدون مرز» فیلمی است در فضایی کاملا غیرمتعارف که در یکلوکیشن است با استفاده از دیالوگهای محدود و روایتی در فضای فرم که از تاثیرات جنگ بر زندگی انسان حکایت دارد. در واقع، شخصیتهای فیلم و اساسا هرآنچه بهتصویر کشیده شده، دارای معنی و مفهوم مستقل است. به این معنا که مجموعهای از نشانهها و ایماژها درکنارهم، زنجیرهوار، مفاهیم بنیانی فیلم را تشکیل میدهند و ناخودآگاه بیننده را دچار انتزاع از مفاهیم میکنند. حالا، مخاطب براساس اندیشهها و داشتههایش فیلم را برای خودش ترجمه میکند و به قولی از ظن خودش با آن همراه میشود. اما آنچه برایم مسجل شده این است که آدمهای روی زمین فارغ از رنگ، نژاد و زبان یکخانواده بزرگ انسانی را تشکیل میدهند. ذهنیت من برای ساخت فیلم«بدون مرز» ترجمه فریاد انسان متاثر و منزجر از جنگ، فارغ از رنگ، نژادها، زبان و قومیتها و ملیتها بود. این فیلم محصول چه شرایطی است؟ حدود پنجسال پیش که نگارش فیلمنامه «بدون مرز» را آغاز کردم، رفتهرفته متوجه شدم که داستان بهطور ناخودآگاه به سمت ضمیر خودآگاهم در حرکت است. به این معنا که من دوران نوجوانی خود را بهدلیل موقعیت شغلی پدرم در جنوب سپری کردم و در آن دوران مدام از شهری به شهر دیگر سفر میکردیم و بهدنبال کوچهای پیدرپی، نوجوانی خود را، که دنیایی پر از کشف و شهود بود، در جنگ سپری کردم. زمان که گذشت و بزرگتر شدم، متوجه شدم بسیاری از بازیهای کودکانه، خندیدنها و گاهی دیدن کسانی که دوستشان میداشتیم را جنگ از نسل ما گرفت و پدران ما ناگزیر بودند دفاع کنند و مقابل جنگی که به ما تحمیل شده بود بایستند. بنابراین، آن دوران در ضمیر ناخودآگاه من یا هرانسانی که جنگ را تجربه کرده است به یادگار باقی میماند. بازی گرفتن از کودکان فیلم چگونه صورت گرفت؟ مهمترین چالشی که در بازی گرفتن از آنها داشتم این بود که باید بازیها یکدست میبودند. برای رسیدن به یکدستی کار، با کمک عوامل فیلم ترفندی بهکار گرفتیم که آنها تا انتهای فیلم متوجه فیلمبرداری نشوند و تا آخرین لحظه خود را در موقعیت انتخابشدن ببینند. از روز اول، هر دو را در موقعیت رقابت با یکدیگر گذاشتم و با آنها شرط کردم و گفتم هرکدام از شما بهتر بازی کنید برای فیلم انتخاب میشوید و این ماجرا تا پایان فیلمبرداری ادامه داشت. این مهمترین ترفندی بود که ما تصمیم به اجرای آن گرفتیم و همین ماجرا ما را از جریان مرسوم فیلمسازی به معنای صدا، دوربین، حرکت و ماجراهای دیگر آن خارج کرد و چون دوربینی که از آن برای فیلمبرداری استفاده میکردیم دوربین عکاسی بود بچهها فکر میکردند که از آنها عکس میگیریم. یادم هست روز پایان فیلمبرداری، وقتی بچهها صحنه را جمعوجور کردند، علیرضا منمنکنان گفت که بالاخره کدوم یکی از ما رو انتخاب کردی. من و اشکان اشکانی که خسته در گوشهای نشسته بودیم با این سوال علیرضا لبخندی بههم زدیم و متوجه شدیم کارمان را درست انجام دادهایم. برای فیلمبرداری از صحنههای فیلم درلوکیشن اصلی کشتیچقدر در صحنههای واقعی حضور داشتید و چقدر از جلوههای رایانهای و میدانی استفاده کردید؟ جغرافیا و لوکیشن موردنیاز فیلمنامه، یک کشتی بهگلنشسته در نقطهصفر مرزی بود. از آنجا که فیلم «بدون مرز» قرار بود با هزینه پایین ساخته شود پس باید از فکر ساخت دکور و جلوههای ویژه آنچنانی بیرون میآمدم. طبیعتا این نگاه، ما را به جغرافیای طبیعی و واقعی مورد نیاز فیلمنامه رساند؛ یعنی اروند و یک کشتی به گلنشسته از زمان جنگ. پس به ناچار تمام صحنهها را در کشتی بهگلنشستهای در نوار مرزی فیلمبرداری کردیم. فاصله ما با مرز عراق آنقدر کم بود که سربازان عراقی را به راحتی میدیدیم و حتی گفتوگوهای آنها را هم میشنیدیم. همین موضوع باعث شد ماجرای جلوههای ویژه میدانی را بهطور کلی حذف کرده و برای جلوگیری از التهاب مرزی ناگزیر جلوههای ویژه رایانهای را جایگزین آن کنیم. مذاکرات و ارتباطات میان پسربچه و دختربچه و سرباز آمریکایی، ما را به یاد مذاکراتی از نوع ژنو و... در دنیای سیاسی میاندازد. واقعا چنین هدفی را دنبال کردید؟ هدف من فیلمسازی است و دغدغهام سینماست. اصولا علاقهای به سیاست ندارم؛ چون معتقدم حرف سیاسی را باید سیاستمدار بزند و دقیقا بههمیندلیل مسیر دیگری را برای گفتن حرفهایم انتخاب کردهام. فیلم شما جایزههای جشنوارهها را دریافت کرده. چرا؟ زمانی که فیلمنامه را مینوشتم خیلی به این موضوع فکر میکردم که چه مسیری را انتخاب کنم که مخاطب در هر کجای دنیا فیلم را دید مفاهیم آن را دریافت کند. آدمهای روی زمین تشابهات بسیاری با یکدیگر دارند و تنها در برخی از خرده فرهنگها به دلیل شرایطی که در آن زندگی کردهاند، با یکدیگر متفاوت هستند. اما مرزی که باعث تمایز و البته دورکردن آدمها از یکدیگر و عدم ارتباطشان میشود؛ زبان ملتهاست. در پی همین نگاه وقتی حذف زبان شکل بگیرد و ارتباطات انسانی جایگزین شود خطی بهنام مرز کمرنگ و پسزمینه واژه بدونمرز پررنگ میشود. در واقع با حذف زبان غیرمشترک مجرای برقراری ارتباط را عوض و احساس را جایگزینش کردم؛ چراکه معتقدم چشم در همه ملتها و قومیتها دریچه قلب و احساس است؛ یعنی با نگاه میتوان معنای همه احساسات را بدوننیاز به کلام به شکلی انتقال داد که در قلب نفوذ کند. «بدون مرز»، فیلمی است در فضایی کاملا غیرمتعارف که در یکلوکیشن، با استفاده از دیالوگهای محدود و روایتی در فضای فرم، از تاثیر جنگ بر زندگی انسان حکایت دارد. بههرحال دست روی فیلمنامه و موضوعی دشوار گذاشته بودم و باید عواملی را با خود همراه میکردم که قلبشان با فیلم باشد؛ تیمی درجه یک، حرفهای و مهمتر از همه رفیق. تمام عوامل فیلم هر لحظه بهعنوان مشاور در کنار من قرار داشتند و دایما از «بدون مرز» مراقبت میکردند و تقریبا بدون آنها امروز فیلمی وجود نداشت. همه عوامل فیلم به این جمعبندی رسیدیم که همه توانایی خود را در جهت یکدستشدن فیلم خرج کنیم. فیلمبرداری خوب، تدوین مناسب، طراحی صحنه وگریم بدون ادعا از نکات مثبت فیلم محسوب میشود. کار با نابازیگران کودک با تمام مشقات و سختیهایی که داشت هم بسیار شیرین بود و فکر میکنم یکی از بخشهای قابلتوجه فیلم باشد. بههرحال دوست دارم مخاطبان کمی با دقت بیشتر به این فیلم نگاه کنند؛ چون هر بخش دارای ریزهکاری است و در مجموع با فضای متفاوتی که دارد نگاه جدیدی را نسبت به جنگ مطرح میکند. دوست دارم دیده شود و اگر جای نقد داشت بهصراحت نقد شود. تا این لحظه در جشنواره نظم و آرامش خوبی را شاهد هستم و امیدوارم که تا پایان ادامه داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.