صفی یزدانیان، کارگردان«در دنیای تو ساعت چند است؟»
نزدیکشدن دنیاها سختجانی میطلبد
بهناز شیربانی: «در دنیای تو ساعت چند است؟»از آن دست فیلمهایی است که میتوان دیدنش را به همه توصیه کرد. نخستین تجربه بلند سینمایی صفی یزدانیان که سالها او را در مقام نویسنده و منتقد سینما دیدهایم. داستان امتدادیافتن شوق و نگاه شاعرانه دوران جوانی در سالیان بعدی زندگی، تعبیری است که یزدانیان درباره نخستین تجربه سینمایی خود دارد. او در این فیلم از همراهی دوستان دیرینهاش، علی مصفا و لیلا حاتمی بهره برده است و البته بازیگرانی دیگر که احتمالا از دیدن آنها غافلگیر میشوید.
فیلمبرداری «در دنیای تو ساعت چند است؟»در شمال، یکی از ویژگیهای فیلم محسوب میشود و شاید کلیدیترین امتیاز فیلم را این انتخاب رقم میزند. جغرافیا و روابطی که در این منطقه روایت میشود بهنوعی در بار درام فیلم تاثیرگذار است. انتخاب این لوکیشن تنها بهصرف علاقهمندی و نوستالژی شما بود یا دلیل دیگری داشت؟ اول اشاره کنم که بهتر است بهجای واژه کلی و نادقیق «شمال»، بگوییم که فیلم در «گیلان» فیلمبرداری شده است. اما بد نیست بگویم که داستان در اولین نسخههای فیلمنامه در تهران میگذشت، یعنی ریشههای طرح اصلی ارتباطی به علاقهمندی من به گیلان یا به قول شما نوستالژیهای من نداشت. بعد یکی از دوستانم که فیلم کوتاهم «قایقهای من» را دیده بود پیشنهاد کرد که این داستان را هم به همان شهر رشت و گیلان ببرم. در نظرم این پیشنهاد بسیار به فیلم کمک کرد. جدا از اینکه محیط برای اجرای قصه باید کوچکتر میبود، یکی از تمهای فیلم، که نگاه ایرانی به فرهنگ اروپاست، در گیلان و بهخصوص در انزلی که دروازه نخستین سفرهای دانشجوهای ایران به غرب بود در آنجا ملموستر میشد. شاید به همین دلیل تنها جایی از فیلم که مستقیما به سفرِ (البته نسلهای بعدی) به غرب اشاره میشود را در اسکله بندر انزلی اجرا کردیم. زمانی با هم درباره این موضوع صحبت کردیم که اساسا بهنظر میرسد شما، علی مصفا، فردین صاحبالزمانی و لیلا حاتمی سلیقه خاصی در فیلمسازی و نگاه به سینما دارید و گفتید دوستی دیرینه و البته همکاری در دفتری که هرروز با هم در ارتباط هستید در این اتفاق بیتاثیر نیست. روند ساخت سه فیلم«پله آخر»، «چیزهایی هست که نمیدانی»و«در دنیای تو ساعت چند است؟»نیز همین را نشان میدهد، انگار میتوان از زوایایی این فیلمها را سهگانهای محسوب کرد که تصویر ویژهای از عشق را به مخاطب نشان میدهد. اساسا در مورد فیلم شما، تصویر این عاشقانه ناب از کجا نشات میگیرد؟ آیا ریشه در یکتجربه شخصی دارد یا تصویری است که سالها در ذهن برای خرجکردن آن در نخستین فیلم سینماییتان داشتید؟ همانطور که بارها گفتهام شباهت این فیلمها به هم بیشتر بهخاطر مشترکبودن آدمهای اصلیشان است تا همسلیقگی کارگردانهایشان. من هر دو فیلم «چیزهایی هست که نمیدانی» و «پله آخر» را بسیار دوست دارم، اما فکر میکنم هر یک و حالا این سومی هم، لحن و ساخت خودشان را دارند. به فیلمی که هنوز دیده نشده نمیتوانم بار معنایی خاصی اضافه کنم. اما باید بگویم که این فیلم در کنار عاشقانهبودن برایم داستان امتداددادن شوق و نگاه مهربان یا شاعرانه دوران جوانی است در سالیان بعدی زندگی. «فرهاد»، کاراکتری که علی مصفا بازی میکند، در تاریخی پیوسته زندگی کرده، یعنی 20سالگی خودش را به خودش؛ به سالهای بعد از 40سالگی آورده. اگر این در نظرتان «عاشقانهای ناب» آمده، شاید از اینجا میآید که زمان برای «فرهاد» جوری میگذرد و برای «گلی» جور دیگری. کار سخت نزدیککردن ساعتها بههم، آوردن دنیاهای متفاوت به نزدیکی هم، حتما سختجانی میطلبد و صبر و شاید عشق. لیلا حاتمی و علی مصفا در این فیلم عاشقانهای را به نمایش گذاشتند که منحصربهفرد است. نحوه تعامل و هدایت بازیگران توسط شما چگونه شکل گرفت؟ آیا آنها پیشنهاداتی برای بازی با خود آوردند؟ هردو از وقتی هنوز فقط ایدههایی ناروشن درباره چنین فیلمی داشتم در جریان کار بودند. یادم هست که سالها پیش برایشان تعریف کردم که طرحی به فکرم رسیده درباره دختری که از فرانسه میآید و مردی که یکجور نسخه بدل اوست در علایق و در دلبستگیهای فرهنگی و این چیزها و تفاوتش این است که مرد تا به حال پایش را هم از ایران بیرون نگذاشته. از ابتدا این اصل پذیرفته شده بود که در ارتباط این دونفر بازنده و برندهای وجود ندارد. بازی علی مصفا بر همین اساس بود که فرهاد بههیچوجه و در هیچ لحظهای بازنده یا به گفته انگلیسیزبانها Loser نیست. گلی ابتهاج هم مثل خیلیها که سالها بیرون از ایران زندگی کردهاند، همیشه قرار بود در نخستین برخوردها حالتی ناباور یا دستکم تدافعی داشته باشد. همهچیز طبق همین طراحی اصلی پیش رفت، بنابراین حتما در سیر این چندینسال نگاه خانم حاتمی و آقای مصفا در شکل نهایی فیلم تاثیر گذاشته است. مناسبتهایی پیش میآمد که ناظر بودم که این دو دارند داستان فیلم را برای جلب نظر تهیهکنندگان یا سرمایهگذاران احتمالی تعریف میکنند. خب در چنین جلساتی حرفهایی را هم میشنیدم که از نگاه و تعبیر خودشان بود. طبیعی است که این نظرها و تعابیر خودش را در اجرای فیلمی که میبینید نشان داده است. این فیلم چند شخصیت فرعی دارد که به اندازه شخصیتهای اصلی به آنها پرداخته شده؛ مثل زهرا حاتمی یا کریستف رضاعی. انتخاب آنها بر چه اساسی بود؟ چندوقت پیش خواندم که تیتر یکی از خبرگزاریها اشاره به حضور «خانواده علی حاتمی» در این فیلم است. خوشحال شدم از دیدن این تیتر. وقتی فیلم در جشنواره اکران شود، دلایل خوشحالی من از چنین اشارهای بیشتر آشکار خواهد شد. هنرمندانی هستند که نفس نام و وجودشان به فیلمها ابعادی دیگر افزون میکند. حالا فیلم تمامشده را که میبینم، حس طنز و عتابی که گونهای مهربانی عمیق را در خود پنهان کرده، در بازی ایشان بهوجدم میآورد. به هرحال، حضور خانم زهرا حاتمی برای فیلم موهبت و برای شخص من افتخار است. آقای کریستف رضاعی هم از دوستان من هستند. کسی را میخواستیم که هم شبیه فرانسویها باشد و هم بتواند فارسی و فرانسه را خوب صحبت کند. وقتی این نقش را به او پیشنهاد کردیم هنوز قراری قطعی که کریستف سازنده موسیقی فیلم باشد در میان نبود. هرچند درست به دلیلی که برای نقشهای «آنتوان» و «موسیو لوگران» بلافاصله او به ذهنمان رسید، همیشه فکر میکردم که اگر قرار باشد برای فیلم موسیقی ساخته شود خالقش کسی جز کریستف رضاعی نخواهد بود. گاهی اوقات فیلمبرداری فیلم در هوای بارانی میتواند فضای سردی در فیلم ایجاد کند. درصورتی که در فیلم «در دنیای تو ساعت چند است؟» این سردی وجود نداشت. اتفاقا فضای گرمی حاکم است. چطور به این نگاه رسیدید؟ اگر به یاد داشته باشید یکی از دیالوگهای فیلم در ستایش بارانهایی است کهمتاسفانه بسیار کمبر این سرزمین میبارد. دوستانم همایون پایور و ایرج رامینفر در تصاویر و فضاهای بهوجودآورده قدردان باران بودند. موسیقی فیلم و فضایی که امیرحسن قاسمی با طراحی صدایش برای این فضا بهوجودآورده هم حتما بر انتقال گرمایی که میگویید تاثیر گذاشته است. درباره روایت فیلم باید بگویم از جایی بهبعد مدام فلاشبکهایی میبینیم که اتفاقا آزاردهنده نیست و قصه را دچار پیچیدگی نمیکند. چگونه به این روایت رسیدید؟ از ابتدا این فلاشبکها در فیلمنامه بود. قرارمان با همه و بهخصوص آقایان پایور و رامینفر این بود که، مثل خود روایت، زمانهای مختلف زیاد از هم تفکیک نشوند. حاصل کار همانی شد که دنبالش بودید؟ شاید این حرفی تبلیغاتی بهنظر برسد، اما وقتی همه و «همه»ی دستاندرکاران و سازندگان به فیلمی اینقدر دلبستهاند، حاصل حتی بهتر از آن میشود که دنبالش بودید و فکرش را میکردید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.