گفتوگوی اختصاصی «شرق»، باویتوریواستورارو، مدیر فیلمبرداری فیلم «محمدرسولالله(ص)»
در جستوجوی معنای نور
فرانک آرتا
فرانک آرتا: ملاقات با ویتوریو استورارو (Vittorio Storaro)، فیلمبردار بلندآوازه ایتالیایی، فرصتی استثنایی بود. او یکی از مهمترین فیلمبرداران تاریخ سینماست. البته کسی که در کشور هنرپرور ایتالیا سفر زندگی خود را آغاز کرده، مسیر هنریاش سهل و ممتنع به نظر خواهد رسید؛ سهل از این نظر که تا چشمانش را در جهان هستی گشود پیرامون خود آثار هنرمندان بزرگ و درجهیک دوره رنسانس - میکل آنژ، داوینچی و رافائل و...- را دید؛ پیکرههای میکل آنژ، تابلوهای داوینچی و نقاشیهای دیواری رافائل... ، و سخت از این نظر که برای متفاوتشدن در میان خیل نبوغ و هنر یک سرزمین، باید تلاش مضاعف میکرد تا در پیوند با نبوغ ذاتی خود از زمانه و هنر فراتر برود. وقتی خبردار شدیم که قرار است استورارو، مدیریت فیلمبرداری فیلم «محمد رسولالله(ص)» را انجام دهد، حسی بزرگ با خود بههمراه داشت. هرچند در همان زمان منتقدان و مخالفان همیشگی، فقط صحنههای غیرمتعارف برخی از فیلمهای او را یادآوری کردند، اما دریغ و صددریغ، فراموش کردند که او گرچه تکنیسین قدری است در شکلگیری پلانها، اما او پا را فراتر گذاشت و همچون نقاشی چیرهدست، هویت تازهای برای نور و رنگ در دنیای فیلم قایل شد. «ویتوریواستورارو» در ۲۴ژوئن ۱۹۴۰در شهر رم متولد و در سال۱۹۶۰از موسسه فیلم ایتالیا بهعنوان فیلمبردار سینمایی فارغالتحصیل شد. او تاکنون موفق شده سه جایزه اسکار برای فیلمهای «اینک آخرالزمان» به کارگردانی «فرانسیس فوردکاپولا»، «سرخها» به کارگردانی «وارن بیتی» و «آخرین امپراتور» به کارگردانی «برناردو برتولوچی» دریافت کند. گفته میشود برای فیلمبرداری فیلم « محمد رسولالله(ص)» حدود یکسال در تهران و منطقه شهرک سینمایی عکاسی میکرد تا به میزان و کیفیت «نور» موردنظر خود برسد. سال گذشته در سیودومین جشنواره فیلمفجر، در بخش بینالملل طی مراسمی از ویتوریو استورارو تجلیل شد. همان زمان فرصتی فراهم شد تا با او گفتوگویی انجام دهیم، هرچند به دلیل ضیق وقت ناچار شدیم کوتاه صحبت کنیم. آماده شدن فیلم «محمد رسولالله(ص)» این امکان را ایجاد کرد تا در این ویژهنامه بالاخره گفتوگویمان منتشر شود. در این کار زحمت ترجمه برعهده بابک کریمی افتاد که از ایشان نهایت تشکر را داریم.
تا چه حد با سینمای ایران و نوع نگاه فیلمسازان ایرانی آشنا هستید؟ متاسفانه سینمای ایران در حیطه بینالمللی چندان دیده نمیشود و فیلمهای کمی از ایران دیدهام! البته فیلمهای آقایان کیارستمی و مجید مجیدی را میشناختم. چندسالقبل که در جشنواره فیلم لوکارنو جزو هیات داوران بودم فقط توانستم یکفیلم ایرانی ببینم. متاسفانه شناخت زیادی از سینمای ایران ندارم که خیلی حیف است. چون هنر سینما و اکران فیلمها زمینه بزرگیاند که فرهنگها از آن طریق بتوانند با هم گفتوگو کنند. چون در جهان هستی با شناخت تمامی فرهنگهاست که میتوانیم بهطور متعادل رشد کنیم. خوشحالم که جشنواره فجر، بخش بینالملل دارد که اجازه میدهد دنیا با سینمای ایران و بالعکس آشنا شود. امیدوارم متولیان امر سعی کنند شرایط بهتری فراهم کنند تا سینمای ایران در دنیا بیشتر شناخته شود و از این طریق بتوانیم کنار یکدیگر به تعالی برسیم. خوشبختانه شما برای منتقدان و سینماگران ایرانی شناختهشده هستید. در دانشکدههای سینمایی از شما و فیلمهایتان نام برده میشود و درباره آن دانشجویان و استادان بحث میکنند... ممنونم. همکاری شما با برناردو برتولوچی یکی از همکاریهای زبانرد در عرصه تاریخ فیلمسازی است که در فیلم «آخرین تانگو در پاریس» منجر به دریافت جایزه اسکار شما شد. از تجربیات این همکاری بگویید؟ در کتاب آخرم بهنام «هنر فیلمبرداری»، این نکته را متذکر شدهام که ما نتیجه تمام چیزهایی هستیم که قبل از ما بودهاند. مشخص است ما ایتالیاییها، از زمان تولد، فرهنگ نقاشی و مجسمهسازی در کشورمان جزو زندگیمان میشود. مثلا از کودکی که ما را غسلتعمید میدهند، تابلوی غسلتعمید حضرتمسیح و در مدرسه تابلوهایی از جوتورا میبینیم. در واقع، قبل از اینکه درک درستی از هنر داشته باشیم با آن آشنا میشویم و هنر ما را همراهی میکند. درست است که از کودکی درباره هنر دانشی نداریم و در واقع نمیدانیم هنر چیست اما این زیباییشناسی جزو زندگی ما میشود که در هرکشوری از فرهنگ آن نشات میگیرد. زمانی که «برتولوچی» را ملاقات کردم، هردو بسیار جوان بودیم و من در یکی از اولین تجربههای کارگردانی برتولوچی در نقش دستیار با او همکاری کردم و آنچه مرا شگفتزده کرد، دیدگاه بسیار روشن این کارگردان جوان در فیلمهایش و بهویژه نحوه تعیین سبک فیلمبرداری توسط او بود. من از ابتدای کار، نحوه فیلمبرداری را با تایید کارگردان، نه فقط از طریق نور، بلکه با دوربین طرح میکردم. از پیش، با روش او که نگارش داستان فیلم با دوربین است آشنا بودم و به آن احترام میگذاشتم و من نیز با نورپردازی داستان را مینوشتم. کارگردانها هیچدخالتی در نورپردازی ندارند، چون کاری بسیار حرفهای است. بنابراین ایده، انتخاب و مفهوم نورپردازی و رنگها در هر فیلمی که از برتولوچی میبینید، برعهده من بوده و مهمترین نکته اینجاست که برتولوچی آن را تایید میکرد. به هرشکل آنچه که میان شما و برناردو برتولوچی شکل گرفت، برگرفته از هنر غربی بود. حال چگونه در فیلمی مثل « محمد رسولالله(ص)»، که برگرفته از فرهنگ و دین اسلام است، توانستید به درک درستی از آن برسید؟ در فرهنگاسلامی، قرینهبودن گنبدها و موزاییکها ریشه فرهنگی دارد. بهنظرم، وقتی به تکتک فرهنگها احترام بگذاریم، میتوانیم همزیستی درستی داشته باشیم. دقیقا در فیلم «اینک آخرالزمان» این قضیه دیده میشد که میخواستند فرهنگی را به فرهنگی دیگر تحمیل کنند. البته، با آشنایی فرهنگهای مختلف و ایجاد تعادل میتوانیم به کیفیتی برسیم مانند همان رویای تقریب بینالمذاهب که همه با هم آشتی کنند. من مسیحی هستم و با فرهنگ مسیحی بزرگ شدهام، اما درمورد ادیان مختلف تحقیق کردهام و متوجه شدهام که خداوند در همه ادیان مشترک است. بیشتر منظورم گذر از وجه افتراق فرهنگها و رسیدن به وجوه مشترک میان آنها بود نظریه انیشتین این است: E=mc2. پس در واقع به این معنی است که ارتباطی بین انرژی و ماده وجود دارد. در جهان هستی، طی نسلهای مختلف، سفری از ماده به سوی انرژی وجود دارد که بهنظرم این همان معنای زندگی در کرهزمین را میدهد. انرژی را چطور میتوانیم به تصویر بکشیم؟ مثلا کاراواجو (Caravaggio) چطور توانست لوکیشن ساماتو را نقاشی کند و به تصویر بکشد؟ در هنر نقاشی، با نور توانست چنین کاری بکند. حالا الوهیت را چگونه میشود به نمایش گذاشت؟ از طریق نور. فتوگرافی هم یعنی نوشتن با نور. کاری که سعی میکنم انجام دهم همین است، حتی اگر زندگی مسیحی داشته باشم یا بودایی. اما هنر در ابتدا امر نامحسوس است که از طریق دوربین سینما به امری محسوس تبدیل میشود که قابل درک و دیدن است. وقتی شما اینکار را انجام میدهید، باید خیلی چیزها بدانید. یعنی قضیه فراتر از همنشینی با دوربین و بهکارگیری تکنیک و... است؟ کاملا. همینطور است. تجربه شما در فیلم «محمد رسولالله(ص)» چیست و به آن بهعنوان نقطهعطفی در کارنامهتان نگاه میکنید؟ بهتنهایی نمیتوانیم از یکسمفونی، نتی یا از شعری، یککلمه را در بیاوریم. درمورد من هم نمیتوانید قطعهای از زندگیام را بهعنوان نماینده کل زندگیام معرفی کنید. هیچبخشی بهتر از آن دیگری نیست. هر بخشی با بخش دیگر در ارتباط است. زندگی خلاقانه من میتواند مانند یکموزاییک باشد که مهرههای مختلفی روی آن است. این شامل تمام پروژههایی است که من کار کردهام. نمیتوانستم پروژه «محمد رسولالله(ص)» را بسازم بدون اینکه تمام این راه را تا امروز طی کرده باشم. غیرممکن بود. شما نمیتوانید به جمعه برسید بدون اینکه روزهای دیگر هفته را سپری نکرده باشید. بعد از فیلم «اینکآخرالزمان» دیگر کار نکردم، چون میخواستم بیشتر بدانم. در نتیجه رفتم و معنای نور را مطالعه کردم تا بدانم چیست. همچنین در مورد شعرا و فلاسفه و دانشمندان هم تحقیق کردم. مثلا لئوناردو داوینچی میگوید رنگها، بخشهایی از نور هستند. پس لئوناردو میگوید رنگها چیزی جز فرزندان سیاهی و روشنایی نیستند، مثل جسم و روح در زندگی ما. نورها و رنگهای مختلف هر کدامشان میتوانند نقطهای از زندگی ما باشند. نور و رنگ لحظات مختلفی از زندگیاند. یکرنگ، یکفردیت است. اما تمام زندگی نیست. یکفیلم، تمامزندگی نیست. وقتی در زندگی در دهههای مختلف با تمام تجربیات و هارمونی مختلف زندگی میکنیم به تعادل در زندگی میرسیم. بهنظر شما چه کسی میتواند بعدها جای شما را بگیرد؟ بهنظرم نباید کپیبرداری شود. هر کسی باید از استادی الهام بگیرد و آن را با خلاقیت خودش ادغام کند. مثالی وجود دارد. جوانی بهنام پائولو فِراری شاگرد من بود. او را به مدرسهای که در آنجا آموزش دیده بودم، فرستادم. درآنجا تحصیل کرد و چندسال بعد هم همکار من شد. اما با سبک خودش کار میکند و از من تقلید نمیکند. در واقع ابزار و روش خود را پیدا کرده و باعث خوشحالی من است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.