روایت مهکام و آقاخانی از همکاری مشترکشان در «آزادی مشروط»
مجبوریم فیلم آپارتمانی بسازیم
بهناز شیربانی
«آزادی مشروط»نخستین تجربه کارگردانی حسین مهکام است؛ کارگردانی که سالها فیلمنامهنویس فیلمهایی چون «هیچ»، «برف» و... بوده است. بدونشک ورود به عرصه فیلمسازی برای مهکام تجربهای چالشبرانگیز است. او معتقد است در قدم اول داستانخوبتعریفکردن برایش اولویت دارد و موضوعی را برای تجربه نخست فیلمسازی انتخاب کرده که گاه دغدغه ذهنیاش بوده. در این فیلم علیرضا آقاخانی بازی کرده. آقاخانی، بازیگر گزیدهکار نیز معتقد است که در نگاه اول قصه او را جذب کرده. مهکام و آقاخانی از تجربه همکاری مشترکشان در فیلم « آزادی مشروط» گفتند.
آقای مهکام گویا طرح اولیه «آزادی مشروط» چندسال پیش طی گفتوگوهایی میان شما و آقای عیاری به وجود آمد. آیا چیزی که امروز بهعنوان نخستین تجربه کارگردانی شما میبینیم، حاصل همان گفتوگوهاست؟ مهکام : سال1382 درباره ساخت مستندی با خانم بنیاعتماد تحقیق و پژوهش میکردیم، درحال انجام کارهای این مستند بودیم که خانم بنیاعتماد پیشنهاد کرد، در زمان ساخت فیلم «خانه پدری» کنار کیانوش عیاری باشم و کتابی درباره نحوه فیلمسازی او بنویسم. همیشه دنبال این فرصت بودم اما شرایطش فراهم نمیشد. من هم از این پیشنهاد استقبال کردم. تقریبا در تمام زمان فیلمبرداری «خانه پدری» حضور داشتم و از مراحل کار آقای عیاری یادداشت برمیداشتم. فرصت خوبی بود تا میان پلانها بیشتر با هم صحبت کنیم. یادداشتها نوشته شد و حتی من و سعید عقیقی قرار گذاشتیم که مصاحبهای طولانی با کیانوش عیاری انجام دهیم، حتی با ناشر معروفی هم بابت انتشار کتاب صحبت کردیم که متاسفانه همسر آقای عیاری از دنیا رفت و شرایط روحی ایشان برای ادامه کار مساعد نبود. طبعا مصاحبهها اتفاق نیفتاد و کتاب هم چاپ نشد. اما اتفاق جالبی برای من رخ داد. آقای عیاری یکروز از طرح ساخت سریالی برایم صحبت کرد، اینکه دوست دارد، سریالی با محوریت نوجوانان بزهکار بسازد با این ویژگی که هر قسمت آن یک تلهفیلم باشد و به من گفت اگر موافقم، کار نوشتن را آغاز کنم و من هم موافقت کردم. اتودهایی برای فیلمنامه این سریال زدم و البته این طرحها هم بهدلیل همان شرایط آقای عیاری نیمهکاره باقی ماند. وقتی تصمیم گرفتم اولین فیلمم را کارگردانی کنم، به یکی از قصههایی که با آقای عیاری درباره آن صحبت کردم، رسیدم. با اجازه ایشان قصه را تغییر دادم و به نسخه سینمایی تبدیل کردم. شاید در حال حاضر تنها 10درصد از طرح اولیه را در فیلم میبینید. تنها چیزی که از طرح باقی ماند یک نوجوان بزهکار از طبقه بالای متوسط بود، که یکی از اقوامش هم ارتباطی با کانون اصلاح و تربیت دارد. پرداختن به چنین سوژهای دغدغه اصلی شما هم بود؟ مهکام: شاید دغدغه اصلی من نسل نوجوان نباشد. اما به نحوه کنش بزرگترها نسبت به نوجوانان علاقهمندم و اطرافیان و بزرگترها گاهی دغدغه من میشوند. علاوهبر اینکه احساس کردم، قصهاش خوب است و بهعنوان فیلمنامهنویس، قصه و بیان آن برایم جذاب بود. خیلی بهدنبال اینکه چه حرفی قرار است با این قصه بزنم، نبودم. اولویت من داستانخوبتعریفکردن است و اگر در زیرلایههای آن حرفی هم استخراج شود که چه بهتر. آقای آقاخانی شما معمولا بازیگر گزیدهکاری هستید و وسواس زیادی در انتخاب نقش دارید، شخصیت مجید در این فیلم چقدر برای شما شناسنامهدار بود؟ آقاخانی: اساسا قبل از اینکه سراغ شخصیت بروم، به قصه نگاه میکنم. این نوع قصهگویی برایم جالب بود. شاید از این جهت که به موضوعی پرداخته شده که در اطرافمان کم میبینیم و کمتر به آن پرداخته شده است یا اصلا موضوعی است که به حاشیه رفته و تنها منوط به تیتر برخی اخبار حوادث شده است. با همه اینها از نظر من موضوعی است که کهنه نمیشود و در حقیقت برای من در مرحله اول، قصه جذاب بود. در مورد شخصیتی که بازی کردم هم باید بگویم اگر قرار بود تنها بهعنوان وکیل به این شخصیت پرداخته شود، قطعا به سمت یک تیپ حرکت میکرد و طبعا رسیدن به آن خیلی سخت نبود. اما نکته جالب در شخصیتپردازی (مجید) این بود که شخصیت او در کنار یک خانواده تعریف شده بود و حالا در کنار مسایل این خانواده میتوانید عواطف یا عکسالعملهای او را ببینید و خیلی به ژستهای مرسوم یک وکیل اشاره نشده است. حتی ما یک صحنه اضافه از وکالت او برای موکلی دیگر نمیبینیم و وکیل سرگرم رسیدگی به یک موضوع خانوادگی است، او هم بهعنوان عضوی وارد این خانواده شده است و نگاهش به پرونده حقوقی این خانواده، نگاه یک وکیل صرف نیست و به نظرم در ارتباط با خانواده این شخصیت شناسنامه پیدا کرد. مهکام: برای من شخصیت (مجید) فراتر از یک تصویر شناختهشده از وکیل بود. شاید بخشی از آن به ناخودآگاه من برمیگردد چراکه پدرم وکیل است و شاید ذهنم از بچگی با واژههای حقوقی آشناست. آقاخانی: البته من از این مساله هم استفاده کردم و در مورد وکلا و نحوه کارشان از خودش مشاوره گرفتم. مهکام: کمااینکه نقشی هم که رامبد جوان بازی میکند در ظاهر یک دکتر است ولی ما هیچجایی نمیبینم او برای شخص دیگری روانکاوی کند یا علیرضا آقاخانی در فیلم برای شخص دیگری وکالت نمیکند. تنها در صحنهای از فیلم یکی از موکلانش با دفتر تماس میگیرد و در حد یک جمله ارتباط او بهعنوان وکیل تعریف میشود. در حقیقت دوست نداشتم به سمت چهره آشنای وکیل و کارش حرکت کنم. حتی به بچههای کانون هم نزدیک نشدم، این جمع خانوادگی برایم از همهچیز مهمتر بود و در حقیقت تصویرکردن سهشبانهروز از زندگی این خانواده برایم اولویت داشت. تحلیل علیرضا از نقش را قبول دارم، ضمن اینکه لطف کرد و فیلمنامه را خواند. علیرضا آقاخانی بازیگر گزیدهکاری است و من اصلا فکر نمیکردم نقش را بپذیرد. خوشبختانه این اتفاق افتاد. پس تا حد زیادی این گفتوگوها باعث شد تغییراتی در فیلمنامه لحاظ شود؟ مهکام: بهشدت. تغییرات زیادی اتفاق افتاد. به نظرم این وظیفه فیلمساز است که به شعار فیلمسازی که یک کار جمعی است عمل کند. این کار جمعی میتواند در قدمهای اول خودش را در فیلمنامه نشان دهد. فیلمنامه «آزادی مشروط» در زمان پیشتولید شاید 10بار بازنویسی شد و بعد با حضور بازیگران حین دورخوانی و فیلمبرداری تغییرات دیگری داشت. این چالش برای رسیدن به یک نگاه مشترک، دوستداشتنی بود. مثل موضوعی که در ارتباط با علیرضا گفتم که تا وقتی قانع نمیشد حتی در مورد نحوه دیالوگگفتنش، دستبردار نبود. بسیاری از صاحبنظران هم که بازی او را در این فیلم دیدند، تحسینش کردند و معتقدند به اندازه بازی کرده است. حتی سکانس دیالوگگفتن بازپرس با سعید در ماشین با همین بحثها و تبادلنظرها چندروز مانده به پایان فیلمبرداری تغییر کرد. این تغییر به چه دلیل بود؟ البته من خیلی با فضای قصهای که بازپرس برای سعید تعریف میکند ارتباط برقرار نمیکنم. نسخه اولیه این سکانس به چه صورت بود؟ مهکام: طی همان گفتوگوهای قبل و زمان فیلمبرداری، طیفی از دوستان معتقد بودند قصهای که بازپرس برای سعید تعریف میکند تا حدی جبرگرایانه است. قصه هم به این صورت بود که بازپرس برای سعید از دوست همخدمتیاش تعریف میکند که بعد از خدمت، ازدواج میکند و با اصرار اطرافیان بچهدار میشود، چندسال بعد بازپرس با نوجوان بزهکاری که دست به قتل زده است برخورد میکند و متوجه میشود پسر همان دوست همخدمتیاش است و پدرش را به قتل رسانده و قطعا نباید چیزی را با اصرار خواست. این نسخه همان چیزی بود که بعدا به فرمی که الان در فیلم میبینید، تغییر کرد و دیالوگها هم طبعا عوض شد. البته به نظر من تاثیرگذاری قصه ابتدایی بهمراتب بیشتر از چیزی است که در حال حاضر میبینیم. مهکام: بله بیشتر بود. اما به نظر جمع احترام گذاشتم و تحلیل آنها مبنیبر جبرگرایانهبودن داستان به نظرم منطقی بود. چراکه بعد از گفتن این دیالوگها خودبهخود اینطور به مخاطب تلقین میشود که تقدیر هرچه هست باید به آن تن بدهی و حق اعتراض هم نداری. اما در تغییر دیالوگها فضا به این سمتوسو رفت که میتوان فضا را تغییر داد. نمیگویم دیالوگهای این سکانس بهتر از چیزی است که قبلا نوشته شده بود یا حتی تاثیرگذاری آنها به یک اندازه است اما تلخی و تقدیرگرایی آن داستان را ندارد و اگر تاثیرگذاری آن کم است، شاید به اجرای من برمیگردد. شاید اگر آن سکانس را به شکل دیگری دکوپاژ میکردم و بعد از تعریفکردن این داستان، دیالوگهای دیگری برای بازپرس مینوشتم چهبسا تاثیرگذاری آن بیشتر میشد. آقاخانی: الان که تغییرات این سکانس را میشنوم، فکر میکنم شاید یک داستان موازی است که میتواند مال تو باشد. به نظرم بازپرس نمیتواند در یک پوشش با نوجوانی که جرمی را مرتکب شده است، حرف بزند و انتظار داشته باشیم که بچه حرفهای او را متوجه شود. به نظر من بیشتر یک داستان موازی است و برای مخاطب گفته میشود. مهکام: یعنی معتقدی که قصه قبلی بهتر بود؟ آقاخانی: نه مساله من بهتر یا بدتربودن نیست. یک داستان در کنار روایت قصه کلی است که در لحظات آخر اتفاق میافتد، من اشکالی نمیبینم که این داستان گفته شده است. مهکام: نیت من این بود که بدون اینکه پیام مستقیم بدهم، سعید را به سمت خانواده هل بدهم، اما این دلهره با تماشاگر باقی بماند که این بچه ممکن است فرداشب باز هم فرار کند و سعی کردم این موضوع را در نگاه آخری که سعید به بازپرس میاندازد و انگار بهزور سمت خانواده میرود، رعایت کنم. احساس کردم در آن لحظه سعید حوصله گوشکردن به حرفهای بازپرس را ندارد و حتی قانع هم نشده است. ضمن اینکه اگر خانواده نتواند دیالوگهای اعتمادسازی با سعید برقرار کند، قطعا قانون به اجبار این کار را خواهد کرد. این قانون در رییس کانون اصلاح و تربیت یا در بازپرس تجلی پیدا میکند و این وحشتناک است. مدتی قبل خانمی که نماینده جشنواره برلین بود، فیلم را دید و به این نکته اشاره کرد و متوجه احساس من از این پایانبندی شد که این پسربچه هر لحظه ممکن است دوباره فرار کند و درتمام آدمهای اطرافش بهدنبال پدرش بگردد. من خیالم راحت شد، زخمی را که میخواستم ایجاد کنم، ایجاد کردم. بدون اینکه ظاهر تلخی داشته باشد. ادعا نمیکنم این اتفاق کاملا افتاده است، اما من این تعبیر را از مخاطبم شنیدم و تا حدی خیالم راحت شد. آقای آقاخانی بار دراماتیک حضور شخصیت مجید در فیلم زیاد است و برخلاف بازیهایی که از شما در فیلمهایی مثل «پله آخر» یا «تنها دوبار زندگی میکنیم» دیدیم، اینجا بازی برونگرایی دارید... . این تغییر نگاه و فرم بازی چطور اتفاق افتاد؟ آقاخانی: در اینکه تجربه دیگری برای من بود، شکی نیست. وقتی بهسمت تحلیل شخصیت حرکت میکنم که گذشتهای برایش متصور باشم، در برخورد با شخصیتهای درونگرا قطعا لایههای دو، سه یا حتی چهارشخصیتی را میتوانم برایشان قایل باشم و به فراخور فیلمنامه به آنها نزدیک شوم، برای شخصیت مجید هم با تحلیلی که از او داشتم، به لایههای دیگر شخصیت او فکر کردم، اما قصه این مجال را نمیداد که به سمت آن حرکت کنم و در لایه اول حرکت کردم، منظورم این نیست که همین لایه اول چیزی نیست و کماهمیت است، اما به لایههای دیگر شخصیتی مجید که مربوط به بار عاطفی اوست نزدیک نمیشویم، قصه خیلی مجال پرداختن به لایههای دیگر شخصیتی او را نمیداد که به سمت شخصیت درونگرا حرکت کند. مهکام: کلیدواژهای تحلیلی همیشه میان من و علیرضا برای این نقش بود و آن اینکه وکیل همهچیز را برگزار میکند و در ماشین هم به مژده میگوید: «فعلا باید برگزارش کنیم تا ببینیم چه میشود؟» و این از کیاست اوست نه از کمعمقی. اجازه نمیدهد که دیگران از عمق احساساتش باخبر شوند. آقاخانی: دقیقا این واژه «برگزار میکنیم» برای من واژه کلیدی بود و اگر بازی برونگراتری از من میبینید به این دلیل بود که فضای قصه در درجه اول بستر را فراهم میکرد که به تحلیل اینچنینی از نقش برسم. مهکام: البته دوست دارم به بعدی از بازی علیرضا اشاره کنم که برای من بسیار جذاب است. او جزو معدود بازیگرانی است که بههیچعنوان با ابزار فیزیکی به نقش نمیرسد و بهشدت متکی به تحلیل نقش است و این رسیدن به نقش را با ابزار بدن انجام نمیدهد. به این معنی که در ابتدا ماسک نقش را ایجاد کند و بعد سر فرصت به تحلیل نقش برسد. اولویت پیداکردن زبان بدن برای نقش شاید زمانی در تئاتر پاسخ میداد، اما به اعتقاد من غلطترین شکل بازی است و بهتر است بازیگر به تحلیل نقش برسد و بعد اگر نقش، تجلیهای رفتاری هم دارد، از طبیعت آن تحلیل نشأت بگیرد. من جنس بازی علیرضا را در دو فیلم «پله آخر» و «تنها دو بار زندگی میکنیم» دیدم و لذت بردم. صورت او در نگاه اول سرد و بیروح است، بدون اینکه احساس سریعی را بتوان از او گرفت، ولی ناگهان در همان حالت، با شکل اکسانگذاری روی دیالوگ یا شکل رفتاری از حرکت صورت که بهشدت بدون اغراق و ساده است، دقیقا متوجه میشوی که تحلیل این آدم از این شخصیت چیست و این جنس بازیای است که من دوستش دارم. آقاخانی: شخصیت مجید در قصه به من فضای خاصی داد، مخصوصا زمانی که در دفترش مشغول کار است و همزمان با تلفن صحبت میکند. رفتارش طوری است که درعین اینکه میخواهد رفاقتش را حفظ کند، اما ترفندهای حرفهای کارش را هم بهکار میگیرد و به من فضا داد تا اتفاق جدیدی را در بازیگری تجربه کنم. مهکام: اما نکتهای هم وجود دارد و آن این است که در سینما و ادبیات هر چقدر به سمت فضاهای سردسیر جهان میروید با ریتم کندتری مواجه میشوید. این اتفاق را میتوانید به راحتی در فیلمهای برگمان یا فون تریر ببینید. هرچقدر به سمت مناطق حاره میروید، این ریتم سریعتر میشود. اگر تجربه و اشراف به ادبیات و زیست در آن مناطق را داشته باشید، ناخودآگاه تاثیری از فضای اطراف میگیرید و من هم همیشه علاقهمند به سینما و ادبیات اروپای شرقی هستم. آقاخانی: من این فضا را میشناسم و خیلی میپسندم و به اعتقاد من به بازیگر فضای بازی و ایده میدهد، خصوصا بازیهایی که در سکوت انجام میشود که فکر میکنم ویژگی سینمای اروپای شرقی است. آقای مهکام قطعا نمیتوان سابقه نویسندگی شما در سینما و همکاری با بسیاری ازکارگردانهای خوب کشور را نادیده گرفت و شاید به نوعی نخستین اثر سینمایی شما در مقام کارگردان در سایه این سابقه قرار بگیرد و خواه ناخواه توقع از اولین کار شما بالا برود وبسیاری گمان کنند که حسین مهکام قطعا بهترین فیلمنامه را برای خودش نگاه داشته است! مهکام: نه تنها معتقد نیستم که این بهترین قصه من است، اساسا معتقد به چنین گزارهای هم نیستم که یک فیلمنامهنویس باید بهترین قصهاش را برای خودش نگهدارد. تا به امروز هر فیلمنامهای که نوشتم، برایش انرژی و توان گذاشتم و عمدتا با کارگردانهای خوبی کار کردم. بخشی از تجربههای خوب من در سینما به کار با عبدالرضا کاهانی برمیگردد بهدلیل اشراف خوب این کارگردان به فیلمنامه و کارگردانی. زمانی که تصمیم گرفتم اولین فیلم سینماییام را کارگردانی کنم، حس کردم داستان «آزادی مشروط» برای من توانایی رفتن به سمت کارگردانی فیلم اول را دارد. آقاخانی : اصلا شاید بتوان این را اینطور پرسید که این همان موضوعی است که اولین علاقه تو بوده است و دوستداری فیلمی با چنین موضوعی بسازی. مهکام: بله. یکی از دلایل آن موضوع و قصه بود و بعد امکاناتی است که این موضوع از قبیل لوکیشن و شخصیت به من میدهد، من چند تجربه سینمایی دارم که فیلمنامههای آنها در لوکیشن یک خانه میگذرد. فیلمهای «هیچ»، «برف» و «جشن تولد» که این فیلم آخر را برای ابراهیم شیبانی نوشتم و متاسفانه پروانه ساخت نگرفت. یعنی در دوران آقای شمقدری شخص آقای سجادپور من را صدا کرد و گفت دیگر به این فیلمنامه فکر هم نکن. حتی فکر میکنم ابراهیم شیبانی در دولت جدید هم برای پروانه ساخت آن اقدام نکرده است. حتی این امکان برای من وجود داشت که فیلمنامه ساخته نشده «جشن تولد» را که علاقه زیادی هم به داستانش دارم، خودم بسازم و حتی فکر میکنم مخاطب هم ارتباط بیشتری با آن برقرار میکرد. اما این فیلمنامه یک بحران جدی داشت، اینکه لوکیشن فیلم داخلی و در خانه بود و دوست نداشتم در مقابل این نقد قرار بگیرم که باز هم فیلم آپارتمانی؟ بنابراین ترجیح دادم قصهای را مقابل دوربین ببرم که زمان آن دراماتیکتر است و در سه شبانهروز، اتفاقی در زندگی یک خانواده را به تصویر میکشد، از طرف دیگر تعدد لوکیشنهای بیشتری دارد. من علاقهمند به این قصه بودم و در نهایت این فیلمنامه را برای ساخت در نظر گرفتم. امیدوارم این اتهام از سینمای ایران برداشته شود که وقتی به جهت ساخت، کمبضاعت هستیم لوکیشنها داخلی میشود. بنابراین دل را به دریا زدم و کار سختتر را انتخاب کردم. آقاخانی: پس میتوان گفت علاقه به علاوه سیاستورزی دلیل انتخاب تو بود. مهکام: دقیقا. البته به منتقدان و مردم حق میدهم که تصور کنند من بهترین فیلمنامهام را برای خودم نگاه داشتهام. اما من هیچوقت به سینما اینطور نگاه نکردم، اگر قرار باشد در اولین فیلم به سراغ بهترین متن بروم، شاید ساخت فیلم بعدی برایم سخت شود. در حال حاضر من بزرگترین منتقد خودم در فیلم اولم هستم و معتقدم بازی بازیگران و عوامل فنی فیلمم، نقاط ضعفم را پوشانده است. قطعا در فیلم بعدی نقاط ضعفم را کمتر خواهم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.