نظام قالبی و انسان انتخابگر
سیدخدایار مرتضوی
در هفته گذشته گفتاری منتشرنشده از شهیدآیتالله دکتربهشتی برای نخستینبار در روزنامه «شرق» به چاپ رسید با عنوان «نظام قالبی، حتی اگر برای بشر بهشت هم بسازد خستهکننده است.» (روزنامه شرق، 8بهمن1393، صص 7-6). این گفتار بهمحض انتشار بهنحوی گسترده مورد توجه و اقبال قشر فرهیخته جامعه قرار گرفت و مفاد آن تامل و حیرت بسیاری از نخبگان فکری و اهل اندیشه را برانگیخت و البته این حیرت و اقبال فراگیر با گونهای تاسف و افسوس نیز همراه بود. بهخصوص تاسف از این بابت که چرا چنین اندیشههای روشنگر و راهگشایی که نسلهای کنونی سخت به آن نیازمندند، با یک فاصله زمانی طولانی (دستکم بیش از چهار دهه) منتشر و در دسترس عموم قرار گرفت! آن هم اندیشه شخصیتی که از رهبران و پایهگذاران انقلاب و از معماران فکری نظام جمهوری اسلامی بوده است یا بهقول تدا اسکاچپول (نظریهپرداز برجسته معاصر آمریکایی) شهیدبهشتی مغز تشکیلاتی و سازماندهنده انقلاباسلامی (organizer) بوده است. با این وصف، اظهار چنین حسرت و تاسفی امری است بدیهی و نه دور از انتظار. بازخوانی و تحلیل مفاد این گفتار در اینروزها که مقارن با سیوششمین سالروز ایام فجر و پیروزی انقلاباسلامی است نهتنها مناسبت دارد بلکه از جهات مختلف ضروری و حایزاهمیت است، بهخصوص از دو جهت؛ اول اینکه مطالعه چنین گفتارهایی باعث آشنایی بیشتر جامعه امروز خصوصا نسل جوان و تحصیلکرده یا درحالتحصیل کنونی با افکار و اندیشههای پایهگذاران انقلاب و نظام جمهوریاسلامی میشود دوم اینکه با بررسی محتوای اینگونه گفتارها بهتر میتوان عملکرد نظام جمهوری اسلامی را سنجش و ارزیابی کرد. آیا به جامعه و نظام مطلوب امثال طالقانی، بهشتی، مطهری، بازرگان، شریعتی و امامخمینی دست پیدا کردهایم؟ بهترین منبع و مرجع پاسخگویی به اینگونه سوالات افکار و اندیشههای پایهگذاران است که در آثار و گفتارهای اصیل و دست اول خود آنها آمده و این گفتار تنها یک نمونه از آنهاست ولی البته به معنای درست و دقیق کلمه هم یک «نمونه» است. در آغاز ورود به بحث و بهعنوان اولین نکته باید یادآور شد که این گفتار در اصل بخشی بسیار کوچک و جزیی از مجموعه تفسیر قرآن شهیدبهشتی است. این بخش اختصاص به تفسیر آیات 102 و 103 سوره بقره دارد و همین امر حاکی از سبک و سیاق شهیدبهشتی در تفسیر قرآن است که اساسا معطوف به مسایل عینی و اجتماعی مسلمانان و جوامع اسلامی در دنیای جدید است. شهیدبهشتی با این شیوه تفسیری قصد داشت هم جایگاه و نقش دین را در مسایل اجتماعی و در حوزههای گوناگون جامعه و سیاست روشن و مبرهن کند و هم به راهحلهایی برای برونرفت مسلمانان از معضلات و بحرانهای اجتماعی دست یابد و از این طریق الگویی برای زیست مسلمانی یا «آیین راستین زندگی» در جهان مدرن ارایه دهد، الگویی که آزادی و دینداری و عقلانیت را یکجا در بردارد. نکته دوم، تعریف و برداشت شهیدبهشتی از جامعه مطلوب و نظام ایدهال است که خود از آن بهمثابه «بزرگترین مساله عصر ما» یاد میکند. آنچه در این تعریف بیش از هرچیز دیگر جلب توجه میکند، نگاه منطقی و واقعبینانه شهیدبهشتی به جامعه و به پیچیدگیها و ظرافتهای مسایل اجتماعی است که حتی در ترسیم جامعه ایدهآل و مطلوب نیز همچنان واقعبینی و تیزبینی در آن موج میزند و همین امر گویای نوآوری و پویایی اندیشه ایشان و از جمله وجوه ممیزه آن از اندیشه سایر همتایان و همقطاران روحانی و بلکه حتی موجب تمایز آن از تفکر نوگرایی دینی یا روشنفکری دینی معاصر است. او از معدود اندیشمندانی است که آرمان را با توجه به واقعیت و واقعیت را براساس نگاه به آرمان مطرح میکند و در حالی که توأمان هر دو را مدنظر دارد اما، همواره سعی میکند نه به ورطه اتوپیانیسم و انتزاعگرایی بیفتد و نه گرفتار پراگماتیسم و محافظهگرایی شود و این نکته بیانگر افق فکری روشن و بلند ایشان از یکطرف و نگاه انسانمدارانهشان از طرف دیگر است. او هرگز در پی ترسیم و تحقق مدینه فاضله افلاطونی یا جامعه آرمانی انتزاعی نیست که از نظر وی این امر نه ممکن است و نه مفید؛ ممکن نیست بهدلیل اینکه با «طبع و سرشت آدمی» تعارض دارد و با توجه به ویژگی اندیشهورزی و انتخابگری انسان امکان ساختن جامعه و نظامی که در آن هیچ خطایی رخ ندهد منتفی است و نمیتوان جامعه و نظامی ایجاد کرد که در آن همهچیز منظم و سامانمند و همه راهها و روزنههای تخلف مسدود باشدو هیچ مفر و گریزگاهی برای انجام گناه یا نقض قانون وجود نداشته باشد. به نظر شهیدبهشتی خداوند هم چنین جامعه و نظامی را مطلوب و مناسب ندانسته و پیامبران و امامان هم در پی ایجاد چنین جامعهای نبودند؛ چراکه اصلا عملی و شدنی نیست. آیات متعدد قرآن و سیره عملی پیامبر(ص) و امامان هم موید این دیدگاه است و شهیدبهشتی در جایجای مباحث خویش به آنها استناد میکند، از جمله آیه 3 سوره انسان را متذکر میشود که میفرماید: انّا هدیناه السّبیل امّا شاکرا و امّا کفورا. در این راستا، دوران زمامداری حضرت سلیمان(ع) را شاهد مثال میآورد که در آن دوران عدهای راه ضلالت و گمراهی در پیش گرفتند و اینکه این امر دلیل ضعف سلیمان یا کوتاهی او در ایفای وظایف زمامداری یا کفران نعمت نیست، بلکه امری است طبیعی و ناشی از سرشت آدمی و دال بر ویژگی تحلیلگری و انتخابگری اوست. اما، از سوی دیگر باید توجه داشت که شهیدبهشتی بحث جامعه و نظام مطلوب را کاملا منتفی ندانسته و بهطور کلی آن را کنار نمیگذارد، بلکه از نظر او جامعهای مطلوب است که بستر مادی و معنوی لازم برای کمال انسانی را مهیا کند و زمینه را برای رشد بیشتر افراد فراهم آورد و ساختارها و قوانین را بهگونهای تنظیم و وضع کند که امکان تخلف و فساد در آن، دستکم فسادهای بزرگ، با مراعات قدرت آزادی و انتخابگری انسان به کمترین حد ممکن کاهش یابد. بر این اساس، رسالت جامعه و نظام سیاسی اسلامی این نیست که انسانها را اجبارا به بهشت ببرد بلکه وظیفه آن ایجاد بستر و محیط مناسب برای پرورش استعدادها و شکوفایی بینشها و تمهید امکانات و وسایل لازم برای انتخابگری انسانهاست. در این زمینه مهمترین استدلال ایشان برخاسته از انسانشناسیشان است که بر پایه آن انسان را موجودی اندیشمند و دارای اختیار و اراده میداند. چنانکه در ادامه، باز به همان پرسش آغازین برمیگردد. نکته سوم را میتوان از خلال نقلقولهای ایشان دریافت و آن هم برداشت خاص شهیدبهشتی از طبع و سرشت آدمی یا به تعبیر دقیقتر انسانشناسی و نگرش انسانمدارانه ایشان است. این نگرش انسانمدارانه، مبنا و جوهره اصلی کلیت اندیشه شهیدبهشتی را تشکیل میدهد و همانند نخ تسبیح تمامی دیدگاههای ایشان را در عرصههای دینی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، تربیتی، اقتصادی و حقوقی به هم متصل میکند. مروری اجمالی بر آثار و کتب ایشان به روشنی موید صحت این مدعاست. از نظر شهیدبهشتی انسان دو ویژگی مرتبط و مکمل با یکدیگر دارد؛ یکی اندیشهورزی و دیگری انتخابگری. این دو مهمترین و اساسیترین ویژگیهای انسان است و هر آنچه دایره اندیشهورزی و تحلیلگری انسان یا حیطه انتخابگری و آزادبودن او را محدود کند یا مسیر حرکت او را در قالبی مشخص تعیین کند، با انسانیت انسان متعارض و ناسازگار است. در این خصوص، کافی است متن کتاب نقش آزادی در تربیت کودکان یا حتی صرفا صفحات آغازین آن ملاحظه شود تا بتوان به این بنیان مرصوص دست یافت. در این کتاب آمده است که بزرگترین ستم به کودک نه ستمهایی همچون غذاندادن به او بلکه به تعبیر خود شهیدبهشتی گرفتن «فضای آزادزیستن» یا «سلب رشد قدرت آزادزیستن» از اوست؛ چراکه این ستم، انسانیت او را در معرض خطر قرار میدهد. در حوزه دینشناسی نیز شهیدبهشتی اساسا بر همین مبنای انتخابگری انسان، گونهشناسی هویتی مسلمانان را صورتبندی کرده است. او در گفتاری که در سال1357 در اتریش و در جمع دانشجویان عضو اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان اروپا تحت عنوان «سه گونه اسلام» ایراد کرد و در سال1385 در کتابی با همین عنوان چاپ و منتشر شده است، سه گونه «اسلام راستین» (اسلام انتخابی)، «اسلام مصلحتی سیاسی تابعیتی» (اسلام تابع مصلحت و قدرت سیاسی) و «اسلام اقلیمی» (اسلام شناسنامهای) را از هم متمایز میکند و از این میان گونه اول را «اسلام واقعی، قلبی، سازنده و عملی» میداند که از سوی «جستوجوگران راستین حقجوی حقپویی که دلشان در عشق حق میتپد، [و]سالها به اینسو و آنسو رفتهاند و جستوجو کردهاند...»، انتخاب شده و همین اسلام است که «انسانساز» است. اگر از منظر نظریههای گفتمانی بخواهیم اندیشههای شهیدبهشتی را تحلیل کنیم، میتوان گفت که همین انسان انتخابگر و مختارمحور ، دال مرکزی اندیشههای ایشان بهشمار میآید و سایر اجزا و عناصر گفتمانی اندیشه او حول همین محور گرد آمده و بر همین مبنا قابل فهم است. نقد و نفی شهیدبهشتی نسبت به نظام قالبی نیز بر مبنای همین دال مرکزی قابل توجیه و تبیین است؛ چرا که زندگی قالبی با ویژگی آزادی و انتخابگری انسان منافات دارد. انسان انتخابگر و اندیشهورز دایما در پی بررسی و گزینش است و به همین سبب در پی تنوع و تعدد است و تاب تحمل نظامهای قالبی، تـکراری و یکنواخت را ندارد. نکته پنجم استفاده از تجارب و تحولات سایر جوامع در اصلاح و بهبود جامعه اسلامی است. در این گفتار، شهیدبهشتی به تحولات کشورهای صنعتی و جوامع سرمایهداری غرب اشاره میکند و بهطور خاص به جریانهای منتقد و معترض به نظام قالبی سرمایهداری میپردازد. جنبش دانشجویی می1968 در فرانسه و نهضت هیپیگری در اروپا و آمریکا از جمله پدیدههای سیاسی- اجتماعی است که در این گفتار شهیدبهشتی با استناد به آنها نظام قالبی برخاسته از سرمایهداری صنعتی غرب را به تصویر میکشد که منجر به اعتراض و عصیان نسل جوان شده است. او با بیان اینکه «امروز بزرگترین مساله اجتماعی زمان ما، عصیان نسل جوان علیه نظامهای قالبی است»زندگی قالبی و نظام قالبی را ناشی از «استثمار» انسانها و تبدیلشدن آنها به «پیچ و مهره در ماشین اجتماع» قلمداد میکند. در این خصوص، نکته قابلتوجه این است که شهیدبهشتی با اشاره به وجود رفاه نسبی مادی در زندگی اجتماعی اروپاییان، اما به دلیل نادیدهگرفتن انسانیت آنها و قالبیشدن چیزها آنچنان اعتراضاتی صورت گرفت که تا مدتی جوامع اروپایی خصوصا کشور فرانسه را شدیدا دچار بحران اجتماعی و سیاسی کرد و کار بدانجا کشید که دوگل، رییسجمهور وقت فرانسه مجبور شد مدتی پاریس را ترک کند. این در حالی است که کشورهای اروپایی (از جمله فرانسه) در دهههای 50 و 60میلادی دوران جنگهای جهانی را پشتسر گذاشته و خرابیهای ناشی از جنگجهانیدوم را ترمیم و بازسازی کردند و در دهه70 وضعیت مرتب و سامانیافتهای بر زندگی اروپاییان حاکم بود و از لحاظ معیشتی و رفاهی مشکل خاصی نداشتند و میتوان گفت که از این لحاظ اروپا و دنیای غرب در یکی از بهترین و درخشانترین مقاطع تاریخی خود بهسر میبردند. اما باید بهفوریت افزود که در این اوضاع و احوال، نظامهای سرمایهداری غرب همچنان از سوی اندیشهها و نظامهای مارکسیستی تهدید میشدند و از این زاویه احساس خطر میکردند و همین امر هم سبب شد تا بهقول معروف این نظام «بر سر عقل آمده» و قبل از آنکه مشکلات مادی و اقتصادی طبقات پایین جامعه از جمله طبقه کارگر به صورت عصیان و سرکشی طبقاتی بروز یابد، درصدد حل این مشکلات برآید. کاهش ساعات کار، افزایش دستمزدها، منع کار اجباری کودکان، تامین و افزایش حق بیمه و اجازه تشکیل اتحادیه و سندیکاهای کارگری از جمله تسهیلات و خدماتی بود که نظامهای سرمایهداری برای طبقات فرودست قایل شدند و به همین سبب نوعی رضایتمندی نسبی در راستای حفظ وضع موجود پدید آمد. از ویژگیهای بارز شهیدبهشتی آشنایی مستقیم با دنیای غرب و آگاهی از مبانی فکری و تحولات سیاسی و اجتماعی آن دیار بود. حضور در دنیای غرب و زندگی و اقامت در آنجا و تسلط بر زبانهای انگلیسی و آلمانی و مطالعه آثار دست اول فلاسفه و اندیشمندان غربی به زبانهای اصلی و نه از طریق ترجمه (همچون آثار پیچیده فلسفی هگل، مارکس و...) باعث شد تا شهیدبهشتی بهعنوان یک اندیشمند دینی و یک چهره فکری و سیاسی شاخص در بین عالمان و روشنفکران دینی مطرح شود. او به پشتوانه این آشنایی و آگاهی درصدد بود تا از تجربیات آن جوامع در راستای پیشرفت و بهبود جامعه ایران (و بلکه سایر جوامع اسلامی) بهره گیرد. از دیدگاه شهیدبهشتی، با تغییرات و اصلاحات انجامشده در نظام سرمایهداری غرب و با بهبود نسبی وضع معیشتی و رفاهی طبقه کارگر، نوعی اشتراک منافع و هماهنگی میان این دو طبقه در جهت استثمار کشورهای جهان سوم پدید آمد که یکی از پیامدهای آن تحمیل گونهای «زندگی قالبی و مصنوعی» بود. براین اساس، صرف رفاه مادی و تامین نیازهای معیشتی، تضمینی برای حفظ وضع موجود نیست و این رفاه اگر با گونهای زندگی یکنواخت همراه باشد و دایره تنوع و انتخابگری را محدود کند، خود زمینهساز بحرانهای روانی- اجتماعی خواهد شد. شهیدبهشتی از همین منظر جنبش دانشجویی 1968 فرانسه و «نهضت هیپیگری» در دنیای غرب را عصیان و سرکشی نسل جوان و تحصیلکرده علیه نظام قالبی حاکم بر آن دنیا تلقی میکند و برپایه این طرز تلقی در تلاش برای جلوگیری از شکلگیری نظام قالبی در جامعه ایران است. در شرایط کنونی، شکلگیری پدیده داعش در منطقه خاورمیانه را میتوان از همین منظر تحلیل کرد، بهخصوص تحلیل وضعیت کسانی که از کشورهای صنعتی و پیشرفته غرب (و شرق) به داعش پیوستند؛ چراکه اینها عمدتا کسانی بودند که از نظامهای قالبی و یکنواخت در آن کشورها خسته شده بودند و بدین طریق عصیان و اعتراض خود را به آن نظامها ابراز کردهاند. (تحلیل این پدیده به وقت دیگری موکول میشود.) نکته ششم این گفتار اهمیت و نقش والایی است که برای معرفت قایل شده است. شهیدبهشتی درخصوص کاربرد مقوله «سحر» در قرآن و تفسیر آن در ارتباط با دنیای جدید، بحث معرفت را بهمیانآورد. وی بر این باور است مقوله سحر با همان رنگ و معنایی که در دنیای قدیم داشت، در دوران جدید نیز مطرح است که نمونه آن «فالگیری و طالعبینی» است علاوهبر این در دوران جدید این مقوله، اشکال و رنگهای دیگری نیز به خود گرفته است که نمونه آن «بلیت بختآزمایی» است. انحراف از مسیر صحیح و «آیین راستین زندگی» و ایجاد نظام قالبی و تحمیل آن بر انسانها به منظور حرکت در مسیر مشخص و از پیشتعیینشده نمونههای دیگری از معنای سحر و جادو در دوران جدید است. در اینجا مطلب مهم هم نوع نگاه و نگرش شهیدبهشتی به مقوله سحر است که آن را در دوران جدید به معنای انحراف از آیین راستین زندگی میداند که نمود آن نظام قالبی است و هم مهمتر از آن اینکه آن را از تواناییهای ذاتی انسان بهشمار میآورد که باید پذیرفته و به رسمیت شناخته شود. بههرحال، شهیدبهشتی راه علاج این انحراف را، نه در نفی و نادیده انگاشتن و نه در بستن راه یا راههای بروز آن، بلکه در آگاهیبخشی و معرفتافزایی میداند. البته، ایشان هرگونه علم و معرفتی را مهم و باارزش به حساب نمیآورد؛ بلکه آندسته از علوم و معارفی را ارزشمند میداند که«در چارچوب آگاهی صحیح از آیین شیوه زندگی قرار بگیرد» یا «منشأ خیر» باشد.
جمعبندی و استنتاج: کل مباحث این گفتار را میتوان حول دو مقوله «نظام قالبی» و «انسان انتخابگر» خلاصه و جمعبندی کرد. از نظر شهیدبهشتی این دو مقوله با هم قابلجمع نیستند و وجود یکی نفی دیگری را در پی دارد. نظام قالبی «این است که انسان را در جهتهای مشخص بسازد و به او امکان انتخابِ کمتر بدهد» و حال آنکه انسانیت انسان منوط به اندیشهورزی و انتخابگری دایمی اوست. نمونههای تاریخی گوناگون نشان میدهد نظامهای قالبی چون بر مبنای انسانشناسی درستی پیریزی نشدند، حتی با وجود تامین رفاه مادی پایدار نبوده و دیر یا زود با اعتراض اقشار و گروههای اجتماعی، بهویژه قشر فرهیخته و دانشجو مواجه و بر حسب میزان فشار و شدت اعتراض این گروهها ناگزیر به اصلاح یا تغییر خواهند بود. نظام قالبی با روح دینداری و خداپرستی نیز مغایرت دارد؛ چراکه خداوند توانایی انتخاب و امکان سرکشی را در کانون آفرینش انسان قرار داد و از همان بدو خلقت سرکشی انسان شروع شد و اولین انسان نخستین گناه را مرتکب شد. بر همین اساس بستن تمامی گریزگاهها و راههای سرکشی نه ممکن است و نه مطلوب. این در حالی است که در نظامهای قالبی همه امور، خواه امور مادی و دنیوی و خواه امور دینی و اخروی، در قالبهای خشک و بیروح تنظیم و تعیین میشوند و دیگر مجالی برای اختیار انسان باقی نمیماند. حاصل کار آنکه «نظام قالبی، حتی اگر بهشت هم بسازد، برای بشر خستهکننده است.» اما، راهحل چیست و چگونه میتوان از زندگی و نظام قالبی رهایی یافت؟ از نظر شهیدبهشتی راهحل اصلی در حفظ و رعایت دایره اندیشهورزی و انتخابگری، انسان است و به هر میزان که شعاع این دایره کوچکتر شود به همان میزان حرکت بهسمت زندگی و نظام قالبی بیشتر میشود و بالعکس. طول اندازه این شعاع نیز ثابت و لایتغیر نیست و ضمن اینکه از جامعهای به جامعه دیگر متفاوت است ممکن است در یک جامعه هم در زمانهای مختلف متفاوت باشد. مقولاتی همچون تجربه، تاریخ، علم، معرفت، عقلانیت، وحی، عرف، نشاط، سرزندگی و نظایر آن در تعیین دایره انتخاب انسانها در هر جامعهای و در هر مقطعی از تاریخ تاثیرگذارند. همچنین، از دیدگاه شهیدبهشتی لازمه رهایی از زندگی و نظام قالبی نیز جایگزینی آن با «آیین راستین زندگی» است و این هم میسر نمیشود مگر از طریق تلاش و کوشش مستمر، واقعبینی، پرهیز از تکبر و خودپرستی، استفاده از تاریخ، بهرهگیری از تجربیات و تحولات سایر جوامع، افزایش آگاهی و معرفت انسانها و تصمیمگیری بر مبنای عقلانیت جمعی. در پایان لازم است یکبار دیگر این سوال را یادآور شد که آیا این نکات و سایر نکاتی که در این گفتار آمده نمیتواند دستمایه ایجاد یک گفتمان بومی- دینی جدید باشد؟ [1]- از اینجا میتوان به سرچشمه فکری بخشی از مفاد اصل دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پی برد که در آن پس از ذکر اصول پنجگانه دین و مذهب تشیع، بندی تحت عنوان «کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسوولیت او در برابر خدا» آمده و سپس بر دو مقوله «اجتهاد مستمر فقهای جامعالشرایط براساس کتاب و سنت» و «استفاده از علوم و فنون و تجارب پیشرفته بشری و تلاش در پیشبرد آنها» تاکید شده است. کرامت انسانی، اجتهاد مستمر و بهرهگیری از تجارب بشری از جمله واژگان و مقولاتی است که به وفور و در جایجای آثار شهیدبهشتی بهکار برده شده است. صورت مشروح مذاکرات مجلس خبرگان قانوناساسی که شهیدبهشتی نایبرییسی آن و بلکه بهنحوی مدیریت فکری آن بهخصوص در بعد استیفای حقوق ملت و تقویت سویه انسانمدارانه و مردمسالارانه توام با دینداری را برعهده داشت به وضوح گویای صحت این مدعاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.